Marek Biernacki o projekcie ustawy o środkach przymusu

Panie Marszałku, Panie Ministrze, Wysoka Izbo. Przypadł mi zaszczyt zaprezentowania stanowiska Klubu Parlamentarnego Platformy Obywatelskiej do rządowego projektu ustawy o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej, druk sejmowy nr 1140. Celem powyższego projektu jest ujednolicenie zasad sposobu użycia lub wykorzystania środków przymusu bezpośredniego i broni palnej. Ustawa ta ma także określić katalog tych środków, czy też przypadków, w jakich mogą być użyte środki przymusu bezpośredniego, w tym broń palna. Ten akt prawny reguluje także tryb postępowania przed i po użyciu, bądź wykorzystaniu tych środków. W projekcie ustawy przyjęto naczelną zasadę, że służby mogą użyć danego środka przymusu bezpośredniego jedynie i adekwatnie do stopnia zagrożenia. Oznacza to, że osoby uprawnione mają kierować się wyborem środka o realnie najmniejszej dolegliwości. Przedstawiony rządowy projekt ustawy o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej można bez większego ryzyka nazwać jednym z najważniejszych procedowanych Wysokiej Izbie w ostatnich latach. Mało jest bowiem regulacji, które wprost dotyczą tak elementarnych wartości jak prawo do ochrony nietykalności cielesnej, czy też prawo do ochrony życia i zdrowia ludzkiego. Po ponad 20 latach istnienia niepodległej i niezależnej Rzeczpospolitej przypad czas był regulować wreszcie w sposób niebudzący najmniejszych wątpliwości, w sposób całkowicie zgodny z Konstytucją Rzeczpospolitej kwestie związanej z użyciem siły przez usprawnione instytucje w stosunku do obywateli. Nikt nie może dzisiaj głosić tezy o konieczności wyrzeczenia się przez państwo stosowania wszelkich środków przymusu bezpośredniego. Państwo, by zapewnić sprawne funkcjonowanie swych instytucji, a przede wszystkim by chronić swych praworządnych obywateli, powinno stworzyć jednoznaczne prawo do stosowania środków przymusu bezpośredniego w stosunku do grupy tych obywateli, którzy zdecydowali się na łamanie prawa obowiązującego w Rzeczpospolitej Polskiej. Jednak nikt też nie powinien mieć wątpliwości, że tak daleko idące uprawnienia państwa i jego instytucji muszą mieć precyzyjne oparcie w przepisach prawa. Dodam prawa odpowiedniej ranki. Panie Marszałku, Panie Ministrze, Wysoka Izbo. Projekt tej ustawy jest wykonaniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego, który 17 maja 2012 roku stwierdzi w sposób nie pozostawiający żadnych wątpliwości, że zgodnie z Konstytucją przepisy zazwalające na ingerencję wolność osobistą, w tym stosowanie środków przymusu bezpośredniego przez służby państwowe powinno być uregulowane ustawowo, a nie jak dotychczas w rozporządzeniach wykonawczych poszczególnych formacji. Trybunał Konstytucyjny zauważył, że zwłaszcza możliwość użycia wobec osoby fizycznej broni palnej tak daleko ingineruje i ingeruje w konstytucyjnie chronioną wolność osobistą, że musi być ona precyzyjnie uregulowana na poziomie ustawy. Dotychczasowy więc stan prawny, w którym znakomita większość tego typu regulacji zawarta jest na poziomie rozporządzeń, czyli w aktach niższego rzędu jest niemożliwy do zaakceptowania. Jeśli dodać do tego fakt, że w aktach prawnych odnoszących się do poszczególnych służb mamy do czynienia z najzwymi to po imieniu bałaganem, niejednolitą terminologią, rozbieżnościami w zasadach zarówno stosowania poszczególnych środków przymusu, jak i samego sposobu dokumentowania ich użycie, Wysoka Izba zapewnie zgodzi się, że uchwalenie przedłożonej ustawy jest nie tylko konieczne, ale przede wszystkim pilne. Uprzedzając możliwe zarzuty pod adresem rządu, a mianowicie, że projekt ten przedstawiony jest dość późno, gdy kwartał dzieli nasze 20 w życie wyroku Trybunału, należy przypomnieć, że potrzebę regulacji zauważono jeszcze w grudniu 2008 roku i jeszcze przed wyrokiem Trybunału. Wtedy to premier Donald Tusk powołał międzyresortowy zespół mający przygotować stosowne przepisy. Kilkadziesiąt posiedzeń zespołu złożonego specjalistów ze wszystkich służb uprawnionych do użycia broni i środków przymusu bezpośredniego doprowadziło do stworzenia założeń ustawy, która po uwzględnieniu wniosków płynących z wyroku Trybunału Konstytucyjnego umożliwiły przedstawienie w Wysokiej Izbie treść finalnego projektu. W porównaniu z obowiązującym stanem prawnym projekt ten przede wszystkim podnosi na poziom ustawy wszelkie regulacje związane już z użyciem broni palnej i środków przymusu bezpośredniego. Porządkuje je i nadaje im jednolity charakter prawny. Dla przykładu w projekcie ustawy określony został m.in. jednolity katalog środków przymusu bezpośredniego, w tym ujednolicona ich definicja. W obecnie obowiązujących przepisach występują różne definicje określające ten środek przymusu bezpośredniego. Np. paralizatole elektryczne w jednym rozporządzeniu są definiowane jako przedmioty przeznaczone do obezwłodniania za pomocą energii elektrycznej, natomiast w innym jako środki do obezwłodniania za pomocą ładunku elektrycznego. W każdym z tych przypadków przecież chodzi o to samo urządzenie. W prezentowanym dzisiaj projekcie uporządkowano również wyraźnie ustawowe związane ze stosowaniem środków przymusu, również wyrażenia ustawowe związane ze stosowaniem środków przymusu bezpośredniego i broni palnej. Dobrym przykładem tego, nazwijmy baganu metodologicznego, jest zamienne występowanie w obecnych regulacjach pojęć stosowania bądź użycia środków przymusu bezpośredniego i broni palnej. Zgodnie z projektem powyższego projektu pojęcie użycia odnosić się będzie do środków przymusu bezpośredniego lub broni palnej zastosowanych wyłącznie wobec osoby. Natomiast pojęcie wykorzystania środków przymusu bezpośredniego lub innej broni palnej stosowane będzie w innych przypadkach, np. zastosowanie wobec zwierząt, które bezpośrednie zagrażają życiu ludzkiemu lub zdrowiu. W powyższym projekcie określono również ogólne przypadki użycia lub wykorzystania broni palnej przez instytucje do tego powołane. Jednak różnym formacjom zawężono możliwość zastosowania tych środków włącznie do tych, które niezbędne są do wykonywania przez nich zadań ustawowych. Choć ustawa w zasadzie porządkuje jedynie i dokreśla rozwiązania obecnie istniejące w prawie, to wskazać trzeba na nowe, niewystępujące dotąd środki. Przede wszystkim chodzi tu o środki przeznaczone do pokonywania zamknięć budowlanych i innych przeszkód poprzez użycie np. materiałów wybuchowych. Stosowane są one praktycznie na całym świecie podczas działań grup antyterrorystycznych. Istotą ich stosowania jest jak najszybsze pokonanie przeszkód dzielących funkcjonariuszy od osoby, która ma być zatrzymana, czy też od zakładnika, który musi zostać jak najszybciej uwolniony. Trzeba tu wyraźnie powiedzieć, że polskie grup antyterrorystyczne stosowały w przeszłości i stosują nadal tego typu środki, jednak robią to bez wyraźnie podstawy prawnej. W przeszłości uznawano, że środek ten nie jest skierowany bezpośrednio w stosunku do osoby i nie musi być wymieniony w katalogu środków przymusu. Autorzy projektu, ustawy, wyślili na założenie, że zdetonowanie ładunku wybuchowego w bezpośredniej bliskości osoby nie może być traktowany jako czynność o charakterze pomocniczym, niewymagającym uregulowań prawnych. Trudno się nie zgodzić z takim stanowiskiem, zwłaszcza, że przedstawiony projekt bardzo wyraźnie ogranicza krąg instytucji upoważnionych do stosowania tego typu środków. Podobne motywy kierowały autorami projektu, gdy do katalogu środków przymusu włączali środki protechniczne o właściwościach ogłuszających lub olśniewających. Są to środki ważne, niezbędne, ograniczające np. konieczność użycia broni palnej, ale wpływające wprost na osoby będące w zasięgu ich działania. Muszą one zatem zostać szczegółowo określone w polskim systemie prawnym. Wprowadzając nowe, a w zasadzie legalizując istniejące środki przymusu, rząd proponuje rezygnację wielu dotychczas stosowanych. Proponuje się, aby zrezygnować z zasłony twarzy, masek, tłumiących głos, urządzeń ośniewających, czy też blokad stawu kolanowego. Uznane one zostały jako nieprzydatne i zbędne. Podobnie ma się rzecz z bronią gazową. Wprowadzona do katalogu środków przymusu na początku lat 90. na fali swoistej popularności tego typu urządzeń okazała się bezużyteczna, a jej zewnętrzne podobieństwo do broni palnej, bojowej, powodowało dodatkowe zagrożenie i wzmagało agresję. Bardzo istotnym nowym jest rezygnacja z możliwości użycia broni palnej przez zwarte poddziały służb policyjnych. Z wyjątkiem wprowadzenia stanu wyjątkowego. W państwie demokratycznym zdecydowany opór budzi wydanie przez kogokolwiek rozkazu oddania przez oddziały poddziały zwarte salwy z broni ostrej do tłumu. Oddziały zwarte dysponują obecnie szerokim wachlarzem środków przymusu bezpośredniego, pozwalających na opanowanie sytuacji kryzysowych, bez uciekania się do ostatecznego środka, jakim jest broń palna. Projekt ustawy, choć przygotowany solidnie i będący wynikiem długotrwałych dyskusji niekwestionowanych fachowców, nie jest pozbawiony potencjalnych wad. Jest on oparty zarówno na dotychczas istniejących rozwiązaniach, jak i na oczekiwaniach poszczególnych SUS. Czasem wydaje się, że oczekiwaniach formułowanych nieco na wyrost. Można się zastanowić, czy funkcjonariuszom kontroli skarbowej niezbędne są środki pyrotechniczne o właściwościach ogłuszających lub olśniewających. To przyczynek do dyskusji odmierze grup quasi-antyterrorystycznych. Wiele ze SUS ma ambicje tworzenia takiej formacji bez faktycznej potrzeby. Wynikających z zadań ustawowych. Bardzo często jest jednak spełnianie ambicji szefów poszczególnych służb. Można więc zadać pytanie, czy Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego zamierza tworzyć podjąć się do walki z TUM-em, bo tylko w takim przypadku ma sens dysponowania przez nią granatami łzawiącymi. Można też zadać pytanie, czy Inspekcja Transportu Drogowego musi być wyposażona w całą gamę środków przymusu w sytuacji, gdy podstawowym celem jest kontrola przewozów i tak jak ostatnio obsługa fotoradarów. Być może wprowadzenie znaczej szerszej niż ma to miejsce dziś paralizatory elektryczne, bardzo skuteczne i wbrew obiegowej opinii stosunkowo bezpieczeństwo, że zdania powinny być używane tylko i wyłącznie do samoobrony funkcjonariuszy. Te i inne pytania powinni znaleźć odpowiedź w trakcie prac Komisji. Mamy do dyspozycji dobry materiał, a nawet bardzo dobry materiał systematyzujący zagadnienia użycia środków przymusu bezpośredniego i broni palnej upoważniony do tego typu organy państwa. Wiemy, co i w jaki sposób powinno być wykorzystane. Mamy propozycję na temat tego, kto i w jakich sytuacjach może wykorzystać te środki. Od nas będzie zależało ostatecznie to, jaki zakres uprawnień nadamy funkcjonariuszom państwa. Niekwestionowany beneficjentem prezentowanej ustawy będą też przede wszystkim sami funkcjonariusze, dla których jednolite oraz precyzyjne przepisy stosowania środków przymusu bezpośredniego i broni palnej zapewnią z innej strony skuteczność działania, a z drugiej strony bezpieczeństwo prawne. Panie Marszałku, Panie Ministrze, Wysoka Izbo, w imieniu Klubu Parlamentarnego Platforma Obywatelska popieramy projekt ustawy z druku 1140 i wnosimy o skierowanie powyższego projektu dalszych prac do Komisji Spraw Wewnętrznych. Dziękuję. Dziękuję bardzo. Proszę.