Krzysztof Kwiatkowski: ZUS nie może krótkoterminowo orzekać w autyzmie

Panie Marszałku, Panie Panowie Senatorowie, swoje oświadczenie kieruję do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Kieruję to oświadczenie w sprawie budzącej, narastające kontrowersje w kontekście praktyki orzeczniczej dotyczącej osób ze zdiagnozowanym autyzmem ASD we wszystkich jego odmianach, polegającej na częstym wydawaniu przez orzecznictwo ZUS rozstrzygnięć na czas określony, mimo że autyzm jest zgodnie z aktualną wiedzą medyczną zaburzeniem neurorozwojowym o charakterze trwałym. Podkreślam, że mój głos nie jest poleniką z zasadą indywidualnej oceny funkcjonalnej, lecz sprzeciwem wobec automatyzmu i formalizmu, który w praktyce prowadzi do cyklicznego udowadniania na nowo stanu wynikającego z rozpoznania nieuleczalnego w sensie etiologicznym spektrum chorobowym. Tego rodzaju postępowania generują po pierwsze istotne koszty społeczne, destabilizują życie osób w spektrum autyzmu oraz ich rodzin, zwiększają obciążenie systemu ochrony zdrowia i administracji, a także przenoszą ciężar dowodzenia na obywateli w sposób nieproporcjonalny do celu. Jak ta sprawa wygląda od strony prawnej? Mamy dwa porządki orzecznicze i praktyczny tzw. efekt dominant. Co mam na myśli? W Polsce funkcjonują równolegle orzecznictwo ZUS dla celów świadczeń z ubezpieczeń społecznych, w szczególności w zakresie orzeczeń o niezdolności do pracy i odrębnie niezdolności do samodzielnej egzystencji. Orzecznictwo pozarentowe, powiatowe, wojewódzkie zespoły w zakresie orzeczeń o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności. W praktyce krótki termin jednego rozstrzygnięcia często pociąga za sobą konieczność ponownego uruchamiania kolejnych procedur, świadczenia, ulgi, decyzje środowiskowe, wsparcie edukacyjno-opiekuńcze, co tworzy kaskadę wniosków, komisji i odwołań. Podstawa prawna orzekania ZUS-u, możliwość orzekania na dłużej niż 5 lat istnieje. Zgodnie z ustawą o emeryturach i rentach z ZUS-u, niezdolność do pracy co do zasady orzeka się na okres nie dłuższy niż 5 lat. Natomiast może być orzeczona na okres dłuższy, jeżeli według wiedzy medycznej brak rokowań odzyskania zdolności do pracy przed upływem tego okresu jest przesłanką, którą można stwierdzić i zidentyfikować. Powyższe oznacza, że w przypadkach, w których ograniczenie funkcjonalne związane jest właśnie ze zdiagnozowanym autyzmem, zwłaszcza przy współwystępowaniu zaburzeń lękowych, depresyjnych, ADHD, zaburzeń sensorycznych czy niepełnosprawności intelektualnej, mają one charakter stały i długotrwały. Ustawodawca nie wymusza cyklicznych weryfikacji w krótkich odstępach. Przeciwnie, dopuszcza okresy dłuższe i przemawia za tym rokowanie. Standardy w orzecznictwie pozarentowym i kierunek ograniczenia krótkich terminów, ja już nie będę tutaj szczegółowo tego przedstawiał z uwagi na brak czasu, ale uważam, że absolutnie, i to kieruję do prezesa ZUS-u, tą praktykę powinno się zmienić. Tu dochodzi jeszcze do jednego paradoksu, że de facto my karamy za rehabilitację i wsparcie rodziny, bo rodzice podejmują często wieloletni, intensywny wysiłek terapeutyczny, wychowawczy, opiekuńczy. Często kosztem własnej aktywności zawodowej dążą do tego, aby ich dzieci osiągnęły jak najwyższy poziom samodzielności i funkcjonowania społecznego. Tymczasem w praktyce orzeczniczej ZUS-u zdarzają się sytuacje, w których poprawa funkcjonowania dziecka interpretowana jest jako ustępowanie choroby, cofanie się zaburzenia lub dowód pełnej samodzielności, także w przypadku takich chorób jak autyzm, która nie jest chorobą, która może się cofnąć. W związku z tym kieruję pytania i postulaty do prezesa ZUS-u. Proszę o przedstawienie danych za ostatnie trzy lata. Jaki odsetek orzeczeń ZUS dotyczących osób z rozpoznaniem autyzmu jest wydawany na czas określony? Jakie są tutaj typowe okresy? Na ile miesięcy? Jaki odsetek kończy się pod trzymaniem poprzedniej oceny w kolejnym postępowaniu? Jakie przesłanki, rokowanie, dokumentacja, profil funkcjonalny najczęściej prowadzą do orzekania krótkoterminowego w przypadku autyzmu? Czy ZUS stosuje wytyczne wewnętrzne lub rekomendacje dla lekarzy orzeczników w zaburzeniach neurorozwojowych? Podsumowując, autyzm nie jest chorobą do wyleczenia, lecz trwałym stanem neurorozwojowym. Państwo ma pełne prawo badać zdolność do pracy i zakres niezdolności, ale powinno to robić w sposób proporcjonalny, oparty na rokowaniu i realnej potrzebie weryfikacji, a nie w rytmie administracyjnej rutyny. Proszę Pana Prezesa o pisemną odpowiedź oraz przedstawienie działań, które ZUS podejmuje w celu ograniczenia praktyk prowadzących do nieuzasadnionego czasowania orzeczeń w przypadkach, gdzie medycznie i funkcjonalnie brak jest przesłanek do oczekiwania istotnej zmiany. Dziękuję bardzo.

---