Andrzej Kryj o majorze Tumrym: historia poświęcenia i odwagi

Szanowna Pani Marszałek, Wysoki Sejmie. Za kilka dni, 19 grudnia, przypada 110. rocznica urodzin majora Tumrego, Stefana Rychtera, oficera Wojska Polskiego i Armii Krajowej, szefa sztabu Wachlarza. Stefan Rychter urodził się w 1906 roku w Nowej Słupi, miejscowości leżącej pomiędzy Ostrowcem Świętokrzyskim a Kielcami, u stóp Świętego Krzyża. Był synem Bolesława i Marianny z Kozłowskich. W roku 1919 podjął naukę w Państwowym Gimnazjum Męskim w Ostrowcu Świętokrzyskim, szkole istniejącej do dziś i noszącej od 1923 roku imię Joachima Chreptowicza. Jej uczniami byli m.in. błogosławiony Tadeusz Dulny, męczennik z koncentracją z lager Dachau, major Jan Piwnik, ponury, legendarny dowódca świętokrzyskich zgrupowań partyzanckich Armii Krajowej, czy Rusław Szydłowski, harcerz, który poległ wraz z kolegami w 1920 roku, broniąc Polski przed bolszewicką nawałą. Ten ostatni był wujem pani Jadwigi Kaczyńskiej. Wymienienie tych kilku nazw jest ważne, by pokazać, w jakiej atmosferze uczył się w tej szkole w Stefan Rychter. A była to najkrócej mówiąc atmosfera przepełniona patriotyzmem. Po zdaniu w 1925 roku matury rozpoczął on studia prawnicze na Uniwersytecie Warszawskim. Zostać prawnikiem nie było mu jednak dane, gdyż po ukończeniu w lipcu 1928 roku z drugą lokatą Szkoły Podchorążych Rezerwy Artylerii we Włodzimierzu Wołyńskim zdecydował się na służbę w Wojsku Polskim. W latach 1928-1931 odbywał studia w Szkole Podchorążych Inżynierii w Warszawie, którą ukończył z wysoką piątą lokatą. 15 sierpnia 1930 roku został awansowany na podporucznika, zaś w 1935 roku na porucznika. Od roku 1937 był słuchaczem Wyższej Szkoły Wojennej. We wrześniu 1939 roku walczył w szeregach III Dywizji Piechoty Legionów, a po jej rozbiciu pełnił od dnia 9 września obowiązki szefa sztabu zgrupowania oddziałów tej dywizji dowodzonego przez pułkownika Stanisława Tatara. Z zachowanych dokumentów wynika, że z powierzonych zadań wywiązywał się bardzo dobrze. Wzięty w dniu 19 września do niewoli uciekł z obozu jenieckiego w Tarnowie i przedostał się do swojej rodzinnej miejscowości. Już w październiku 1939 roku włączył się w działalność konspiracyjną. Zaś od listopada tego roku jako pełnomocnik dowódcy głównego Służby Zwycięstwa Polski i generała Mikała Karszewicza Tokarzewskiego odpowiadał za scalenie grup i organizacji konspiracyjnych na Kieletczyźnie. Od roku 1940 był oficerem Komendy Okręgu Kielce Związku Walki Zbrojnej, zaś od sierpnia 1941 roku szefem Związku Odwetu w Komendzie Okręgu Kraków ZWZ. Wiosną 1942 roku Rychter został przeniesiony do Warszawy, gdzie od kwietnia został szefem sztabu wachlarza. Jako szef sztabu tej organizacji wykazał się cechami dobrego organizatora w szczególnie trudnych warunkach, w jakich przyszło działać jego żołnierzom. Dnia 19 stycznia 1943 roku wyjechał do Mińska z zadaniem zorganizowania akcji uwolnienia z miejscowego więzienia kilkunastu żołnierzy wachlarza aresztowanych w grudniu 1942 roku, wśród których był m.in. dowódca czwartego odcinka wachlarza major Tadeusz Sokołowski-Trop. Była to misja zaiste samobójcza. Dziwne było to, że dowodzenie tak trudną, niebezpieczną akcją powierzono wysokiemu oficerowi sztabowemu, nie zaś jednemu z cichociemnych. Rychter wyjeżdżał do Mińska pełen niepokoju. Czuł, że ta wyprawa może zakończyć się katastrofą. I rzeczywiście, pomimo tych przeczuć, wykonuje rozkaz, wyjeżdża do Mińska, a tam zdradzony przez strażnika więzienia mińskiego ginie w walce z Niemcami, ale swoje życie okupuje śmiercią pięciu z nich. Znamienne było to, że major Tumny poległ kilka dni przed swoim ślubem. Jego wybranką była żołnierz Armii Krajowej, łączniczka, która kilka dni wcześniej została też aresztowana przez Niemców. O śmierci swojego wybranka dowiedziała się dopiero po wojnie. Przypominając dzisiaj ten polski los, przypominając postać majora Tumrego, chciałbym podkreślić, że pozostał on do końca wierny swojej żołnierskiej przysiędze. Cześć jego pamięci. Dziękuję bardzo. Dziękuję, panie pośle. Dziękuję. Dziękuję.