Iwona Kozłowska o efektach Krajowego Programu Przeciwdziałania Przemocy

Szanowna Pani Marszałek, Pani Minister, Wysoka Izbo. Komisja Polityki Społecznej Rodziny na posiedzeniu w dniu 4 grudnia 2014 roku rozpatrzyła sprawozdanie z realizacji Krajowego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2013 roku, druk numer 2851. Krajowy Program Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie uchwalony został uchwałą nr 162 łamane przez 2006 Rady Ministrów z dnia 25 września 2006 roku. Program ten nakłada na wszystkie szczeglę administracji publicznej zadania, które wskutek kompleksowych i interdyscyplinarnych działań mają na celu skutecznie przeciwdziałać przemocy w rodzinie. Podczas posiedzenia Komisji Ministerstwo Pracy Polityki Społecznej bardzo szczegółowo zaprezentowało główne zadania zrealizowane w ramach programu w 2013 roku, bowiem sprawozdanie wypełnia obowiązek zarówno w artykule 11 ustawy o przeciwdziałaniu przemocy. Poza sprawozdaniem z realizacji zadań w danym roku zawiera ono badania, które w każdym roku mają również inny charakter i ukierunkowane są na inną kategorię. Ofiarami przemocy w decydowanej większości przypadków są kobiety i stanowią one 96%. Duża część osób doświadczających przemocy pozostaje w związkach formalnych, jest to prawie 50%, w nieformalnych dla porównania 14%. W przeważającej części są to osoby z wykształceniem zawodowym i średnim. Wśród przyczyn takiego stanu można byłoby szukać dezaktywizacji zawodowej, ponieważ aż 33% są to osoby bezrobotne, a 44% to osoby nieaktywne zawodowo z różnych powodów. Ofiarami przemocy często wycofują się z decyzji o zgłoszeniu popełnionego wobec nich przestępstwa, co w konsekwencji powoduje, iż proces uregulowania ich problemów jest długotrwały i wymaga zaangażowania oraz wiedzy wielu służb. W związku z tym czas pozostawania w procesie dotyczącym przemocy to przeciętnie 54 miesiące, czyli około 4,5 roku. Najczęstszą formą i najtrudniejszą w zidentyfikowaniu, o czym mówiła pani minister, jest przemoc psychiczna, w następnej kolejności ekonomiczna, fizyczna i seksualna. W oparciu o przeprowadzony monitoring stwierdzono w sprawozdaniu, że kluczową rolę w ograniczaniu stosowania przemocy odgrywała właściwe szkolenie dla osób realizujących zapisy ustawy oraz podejmujących bezpośrednie działania ograniczania przemocy w rodzinie, w lokalnych środowiskach. W ramach Norweskiego Mechanizmu Finansowego Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej realizuje program operacyjny Przeciwdziałanie Przemocy w Rodzinie i Przemocy ze względu na płeć. Środki przeznaczone zostały na ogólnopolskie szkolenie zespołów interdyscyplinarnych pracujących bezpośrednio z osobami doświadczającymi przemocy oraz ze sprawcami. Najwięcej środków na kształcenie i przygotowanie pracowników przeznaczają marszałkowie województw. W 2013 roku wydatkowano ze środków województw 3 549 676 zł. Dodatkowo z budżetu państwa 239 000 zł i przeszkolono 5 600 osób. W ramach realizacji tego programu finansowane są także specjalistyczne ośrodki wsparcia dla ofiar przemocy w rodzinie. W kraju takich ośrodków jest 35, a więc niezbyt dużo. Ale idea ustawy przewiduje, że to nie ofiara, a sprawca powinien opuścić mieszkanie. Ośrodki te w przyszłości będzie można również przekształcać w miejsca pracy, terapii ze sprawcami. W placówkach tych dla porównania w 2007 roku przebywało 4900 ofiar, a w 2013 7600. Między 2007 a 2013 rokiem widać spory wzrost. Jednak w porównaniu z 2011 rokiem i 2012 rokiem 8700 i 8300 osób widać powolny spadek. Można więc przypuszczać, że zmiana ustawy zaczyna działać i że ofiary coraz częściej pozostają w swoich mieszkaniach i środowisku, a sprawcy opuszczają miejsce zamieszkania. W 2013 roku z interwencji kryzysowej skorzystało 105 tysięcy osób, ze wsparcia całodobowego 7 018 osób. Kolejny obszar to kontynuacja realizowanych programów korekcyjno-edukacyjnych dla sprawców przemocy w rodzinie. Liczba osób w programach korekcyjno-edukacyjnych przybywa. Zrasta też liczba osób, które korzystają ze szkoleń. Skuteczność dotychczasowych programów to 40%. Wynika z tego, że tylu sprawców nie wraca już do przemocy. Dla porównania w 2007 roku oddziaływaniom tym poddano 2900 osób sprawców, a w 2013 – 4600. Jest to wynik efektywności działania sądów, ale też pewne działania dobrowolne na skutek pracy zespołów interdyscyplinarnych. Wśród sprawców coraz częściej pojawiają się przekonania, że lepiej poddać się takiemu oddziaływaniu niż każe izolacji. W 2013 roku wszczęto ponad 73 tysiące procedur niebieskiej karty. Najwięcej działań interwencyjnych podjęła policja, potem pomoc społeczna – 12 tysięcy, oświata – 1600, gminne komisje – 813 oraz ochrona zdrowia – tylko 619. Najsłabszym ogniwem, jak widać, z danych są ciągle pracownicy służby zdrowia. Finansowanie Krajowego Programu to ogółem ponad 17 milionów 235 tysięcy złotych. Ponad 12 milionów 889 tysięcy złotych przeznacza się na prowadzenie i utrzymanie 35 specjalistycznych ośrodków. Na realizację programów korekcyjno-edukacyjnych przeznaczono 4 miliony 107 tysięcy, a 239 tysięcy na dofinansowanie szkoleń, o czym wcześniej mówiłam. Środki te pochodzą z budżetu województw albo z rezerwy pozycja 28. Dodatkowo w resorcie realizowany jest na kwotę 3 milionów program pod nazwą Wspieranie jednostek samorządu terytorialnego w tworzeniu systemu przeciwdziałania przemocy w rodzinie. Zachęca on do różnego rodzaju działań mających na celu powstawanie lokalnych programów przeciwdziałania przemocy w rodzinie tak, aby zadania te zostały ujęte w strategiach samorządów lokalnych. W 2013 roku dofinansowanie otrzymało 93 podmioty. Dzięki programowi norweskiemu wiele samorządów i organizacji pozarządowych otrzymało granty na realizację swoich programów przeciwdziałania przemocy. Będą one realizowane do końca 2015 roku. Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej w zakresie tych środków wykona także badania porównawcze. W ramach Krajowego Programu Przeciwdziałania Przemocy corocznie organizowane są także ogólnopolskie konferencje. Przeprowadzane są także diagnozy i kampanie społeczne. Podczas długiej merytorycznej dyskusji, podczas posiedzenia komisji, posłowie zwrócili uwagę na wiele płaszczy, z którymi wiąże się trudność realizacji programu przeciwdziałania przemocy w rodzinie, pomimo poważnej nowelizacji ustawy. Sygnalizowano ograniczoną liczbę domów dla matek z małymi dziećmi oraz zróżnicowanie ilości ośrodków interwencji kryzysowej w Polsce. Chociaż pod względem liczbowym może tych placówek być wystarczająca ilość, gdyż gminy dochodzą do porozumienia z powiatami lub też z różnych powodów ofiary nie chcą korzystać z danej infrastruktury, skanizowano jednak, iż należy dokonać oceny zasobów, aby posiąść pełną wiedzę co do ilości placówek i tzw. białych plam na mapie kraju. Szansą na powstawanie małych form wsparcia będzie kolejna perspektywa funduszy europejskich. Podjęto także problem zabierania dzieci od rodzin. W porównaniu z rokiem 2012 nastąpił niewielki wzrost z 500 na 571. W dalszym ciągu jest to jednak temat, który wzbudza wiele wątpliwości, czy należy odbierać rodzicom dziecko i w jakich okolicznościach. Dyskusja dotyczyła także mentalności i świadomości społeczeństwa, gdyż niełatwo ją zmienić. Przemoc w rodzinie traktuje się w dalszym ciągu jako temat tabu. Warto również uczulić samorządy lokalne na poziomie gmin, powiatów, województw, aby zaangażowały się w realizację ustawy i podjęły wszelkie możliwe działania służące poprawie sytuacji rodzin, w których ta przemoc funkcjonuje. Pojawiły się w trakcie posiedzenia komisji również pewne rozwiązania dotyczące profilaktyki w postaci skierowania działań pracownika socjalnego do środowiska oraz asystenta rodzinnego reagującego na pierwsze przejawy przemocy. Być może organizacja cyklicznych konferencji dla samorządów to miejsce na dyskusję i wskazanie wrażliwe społecznie tematów. Naczelnik Wydziału ds. Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie w Departamencie Współpracy Międzynarodowej i Praw Człowieka w Ministerstwie Sprawiedliwości odniósł się do reagowania na przemoc w rodzinie organów ścigania, ochrony praworządności oraz wymiaru sprawiedliwości. Zaprezentowane dane statystyczne informują, iż na około 11 tys. osób wskazanych na zaznęcanie się nad rodziną odizolowanych zostało około 10 tys. sprawców. Wynika z tego, iż narzędzia legislacyjne używane przez prokuratorów i sędziów zaczynają działać. Prócz postępowania karnego wykorzystuje się postępowanie cywilne oraz postępowanie rozwodowe, w trakcie którego sąd może orzec eksmisję osoby stosującej przemoc wobec najbliższych. Dzięki zwiększonym środkom oraz nauka, najpierw na poziomie aplikantów, a potem ustawiczne szkolenie sędzi i prokuratorów, powodują stopniową zmianę mentalności zarówno policji, jak i prokuratury oraz sądów. Niestety nadal większość orzekanych kar pozbawienia wolności to kary z warunkowym zawieszeniem i osoby, które popełniają przestępstwo, wracają do miejsca zamieszkania osoby pokrzywdzonej. Pozytywnym elementem jest znaczący wzrost orzeczeń sądu w zakresie dozoru kuratora sądowego, który informuje wymiar sprawiedliwości w stosownym trybie procesowym o ewentualnym stosowaniu przemocy. Sąd dysponuje wówczas narzędziem, aby zarządzić wykonanie kary lub odwołać warunkowe przedterminowe zwolnienie. Wymiar sprawiedliwości kładzie duży nacisk na profilaktykę w zakresie edukacji. Przygotowano informator na temat przemocy w rodzinie dla sędziów, prokuratorów i kuratorów sądowych. 4,5 tysiąca osób na wolności przeszło program korekcyjno-edukacyjny i tyle samo w zakładach karnych. W sprawozdaniu Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej zostało uzupełnione informacją dyrektora Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, który odniósł się do sprawozdania ustawy o wychowaniu w trzeźwości. Według ankiet wypełnione przez samorządy lokalne w 2013 roku w Polsce istniało ponad 2,5 tysiąca miejsc pomocy dla osób mających problemy z przemocą. To jest blisko 1700 punktów informacyjno-konsultacyjnych dla ofiar przemocy. Do punktów tych zgłosiło się ponad 43 tysiące osób. Udzielono prawie 80 tysięcy porad dla ofiar przemocy. W Polsce działa 416 telefonów zaufania, w tym telefon PARP, który w 2013 roku udzielił ponad 13,5 tysiąca porad. Dzięki podpisanemu porozumieniu pomiędzy Komendą Główną Policji, Ministerstwem Sprawiedliwości i PARP-ą z inicjatywy telefonicznego pogotowia podjęto ponad 400 interwencji z powiadomieniem organów ścigania o stosowanej przemocy. W sieci funkcjonuje 179 ośrodków interwencji kryzysowej dla ofiar przemocy oraz 130 ośrodków wsparcia. Działania te finansowane są z opłat na zezwolenie na sprzedaż alkoholu. Wiele wątpliwości budzi również współpraca z przedstawicielami podstawowej opieki zdrowotnej, o czym wcześniej już wspomniałam. Podstawowym obowiązkiem jest zgłaszanie niepokojących sygnałów znęcania się w rodzinie i aktywności w pracach i aktywność w pracach zespołów interdyscyplinarnych. Istnieje więc skonieczność szkoleń przedstawicieli służby zdrowia w zakresie reagowania na przemoc. Rozmowy z pacjentem dotkniętym chorobą alkoholową. Pani Marszałek, Wysoka Izbo. Krajowy Program Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie jest dokumentem międzyresortowym. Od momentu jego powstania podjęto wiele ważnych i cennych działań, ale nadal jest wiele do zrobienia, w szczególności przy współpracy i zaangażowaniu samorządów gminnych, powiatowych i wojewódzkich. Należy więc dołożyć wszelkich starań, aby zapisy ustawowe faktycznie znalazły odzwierciedlenie w życiu i uchroniły tych najsłabszych w społeczeństwie przed stosowaniem wobec nich przemocy w różnych formach. Pani Marszałek, Wysoki Sejmie. Podczas posiedzenia Komisji Polityki Społecznej i Rodziny został postawiony wniosek o przyjęcie sprawozdania z realizacji Krajowego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2013 roku, druk numer 2851. Wniosek ten został bez sprzeciwu przyjęty. W związku z powyższym w imieniu Komisji rekomenduję Wysokiemu Sejmowi przyjęcie tegoż sprawozdania. Bardzo dziękuję.