Piotr Babinetz: Upamiętnienie Eugeniusza Romera i jego dziedzictwa

Dziękuję bardzo Panie Marszałku, Wysoki Sejmie. Mam zaszczyt przedstawić sprawozdanie Komisji Kultury i Środków Przekazów o poselskim wniesionym przez Klub Prawo i Sprawiedliwość w projekcie uchwały w sprawie upamiętnienia Eugeniusza Romera, 70. rocznicę śmierci, druk numer 178, a jako sprawozdanie druk numer 186. Marszałek Sejmu skierował powyższy projekt uchwały do Komisji Kultury i Środków Przekazu do pierwszego czytania. Komisja Kultury i Środków Przekazu przeprowadziła pierwsze czytanie i rozpatrzyła ten projekt uchwały na posiedzeniu w dniu 6 lutego 2024 roku. Działania były szybkie, sprawne, chociaż jednocześnie przyjęto szereg poprawek biura legislacyjnego. Były to poprawki o takim charakterze stylistyczno-merytorycznym. Też jedną poprawkę zgłoszoną w trakcie posiedzenia, która troszkę skróciła, wyeliminowała pewne powtórzenie w projekcie uchwały i zgodnie wszyscy przez aklamację, wszyscy członkowie Komisji obecni na posiedzeniu zarekomendowali ten projekt Wysokiej Izbie. Także podziękowania dla Pana Przewodniczącego Komisji i dla wszystkich członków Komisji. Ale zanim przejdę do tekstu uchwały, myślę, że warto kilka uwag do życia i dzieła Eugeniusza Romera, największego polskiego kartografa od czasów Bernarda Wapowskiego. To jeszcze był wiek XVI. Pierwsza rzecz to środowisko rodzinne. Dziadek Henry Gromer walczył w powstaniu listopadowym. Ojciec Edmund w powstaniu styczniowym, po którym uciekł z moskiewskiej niewoli, a stryj Władysław Polek w powstaniu 1863 roku. Matka Irena pochodziła ze szlachty węgierskiej. Rodzina była mocno związana z dzisiejszym Podkarpaciem. Edmund był m.in. starostą krośnieńskim, dlatego młody Eugeniusz i jego starszy brat Jan uczyli się w szkołach w Krośnie, Jaśle i Nowym Sączu. Obaj bracia działali w konspiracji niepodległościowej. W Krośnie przyjaźnili się z wielkim wynalazcą Janem Szczepanikiem, niedawno uczczonym przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej. Jan Romer, czyli brat Eugeniusza, później generał Wojska Polskiego, w 1919 roku walczył na froncie wojny polsko-ukraińskiej, a w 1920 został bohaterem wojny przeciwko bolszewikom. Zagonem kawalerii na Koziatyń rozbił znaczne siły sowieckie przed odbiciem od bolszewików, odbiciem przez Polaków, od bolszewików Kijowa. Druga sprawa to działania niepodległościowe. Oprócz tej działalności we wczesnej młodości, przed I wojną światową Romer wspierał środowiska narodowo-niepodległościowe. Organizację młodzieżową zarzewie i współtworzył polskie drużyny z Czeleckiem. Można powiedzieć, że po części w myśl idei Zygmunta Miłkowskiego, patrona roku 2024, czyli też była to decyzja podjęta przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej. I warto wspomnieć, że współpracowali wtedy z Romerem m.in. Feliks Młynarski, Henryk Bagiński, Marian Januszajtis, Brzegota Januszajtis i Mieczysław Norwid Neugebauer. To dzisiaj ludzie trochę niesłusznie zapomniani. Wychowani, przeszkoleni w tym kręgu drużyniacy stali się obok strzelców, komendanta Piłsudskiego, kadrą Legionów Polskich, rzeczywiście można powiedzieć zarzewiem niepodległej Polski. I trzecia kwestia to geopolityka i koncepcja państwowości. Ważnymi działami Romera były m.in. prace z okresu okołowojennego, pierwszowojennego, podstawy przyrodnicze Polski historycznej i Polska, Ziemia i Państwo, który sformułował geopolityczną wizję polskiej historii, uwarunkowanej przez geografię oraz wskazywał naturalne dla Polaków kierunki politycznej ekspansji. Polemizował z niemiecką koncepcją przejściowości ziem polskich, z dzieleniem Europy Środkowej na niemiecką strefę wpływów, czyli Mitteleuropę od zachodu i strefę wpływów rosyjskich od wschodu, tzw. Wielką Syberię. M.in. to jedno oczywiście z określeń. Romer przeciwstawiał koncepcji przejściowości, ideę pomostowości ziem polskich, wspominając wielkie tradycje I Rzeczypospolitej, szczególnie Jagiellońskiej, ale także trwałe uwarunkowania geograficzne ziem pomiędzy Bałtykiem a Morzem Czarnym, znaczenie wielkiego łańcucha górskiego Karpat oraz sieci rzecznej. Wskazywał Romer na katastrofalne skutki braku niepodległego państwa polskiego, czego nie można uzasadnić żadnymi argumentami fizjograficznymi, etnicznymi czy kulturowymi. Tego braku oczywiście. Brak silnej Rzeczypospolitej w Europie Środkowej i Środkowo-Wschodniej, tu zwracał uwagę także, jak to się dzisiaj mówi, kresy, ale de facto chodzi po prostu o wschodnie ziemie Rzeczypospolitej, musiał spowodować, jak uważał, ciągłe wojny o dominację rosyjską lub niemiecką, ewentualnie rosyjską i niemiecką na tym wielkim przecież obszarze. Zagrożenie widział też w trudności zabezpieczenia na przestrzeni wieków wschodniej granicy Rzeczypospolitej, pozbawionej skutecznych, naturalnych przeszkód, pomimo południkowego układu rzek w tym regionie. Badania, analizy i koncepcje Romera są cenne także dzisiaj. Sytuacja geopolityczna Polski jest podobna i istnieje potrzeba budowy współpracy w ramach państw Międzymorza czy Trójmorza oraz wzmacniania pozycji Rzeczypospolitej. Oprócz Romera warto tu sięgać również do, m.in. do prac wspomnianego już patrona tego roku, czyli Zygmunta Miłkowskiego, Teodora Tomasza Jerza i do jego działalności tej publicystycznej przede wszystkim, ale także do literackiej. I czwarta kwestia, czyli współtwórca granic i niepodległości. Niezwykłym dziełem Romera był jego wielki i pozytywny wpływ na kształtowanie granic odradzających się niepodległej II Rzeczypospolitej. Szczególnie w trakcie pracy na konferencji paryskiej w 1919 roku, zakańczonej traktatem wersalskim. Działał tam jako ekspert polskiej delegacji Romana Dmowskiego i Ignacego Jana Paderewskiego opierając się w dużej mierze na swoich badaniach przy opracowaniu w 1916 roku geograficzno-statystycznego Atlasu Polski. Romer w trakcie obrad paryskich opracował 100 map i ponad 60 referatów. Przeprowadził ponad 70 konferencji w sprawach granic Polski z ekspertami z USA, Francji, Anglii, Japonii i innych państw. Rzeczywiście była to wielka praca Eugeniusza Romera. Miał zresztą argumenty statystyczne, etnograficzne, językowe, narodowościowe, historyczne, przemysłowe, rolne i komunikacyjne. Było to jego działanie i te jego argumenty były wielkim wsparciem dla Romana Dmowskiego, głównego twórcy sukcesu strony polskiej w trakcie tych negocjacji i tych rozmów w Wersalu. Okazało się, że wybitny geograf i kartograf może mieć nie mniejszy wpływ na kształt granic państwa niż wybitny polityk czy wielki wódz. Jako twórca Atlasu Polski, a następnie szef Biura Geograficznego i ekspert do spraw terytorialnych polskiej delegacji, Romer zasłużył na miano jednego ze współojców. Może nie z tych sześciu ojców, ale tej drugiej grupie na pewno na jednego ze współojców Polski niepodległej. Przyjęty przez Komisję Kultury i Środków Przekazu oraz zarekomendowany w Wysokiej Izbie projekt uchwały brzmi, jest to projekt uchwały w sprawie upamiętnienia Eugeniusza Romera w 70. rocznicę śmierci. Eugeniusz Mikołaj Romer, wielki polski geograf i kartograf oraz geopolityk, podróżnik, geolog, pedagog, encyklopedysta i publicysta, a także działacz niepodległościowy urodził się 3 lutego 1871 roku we Lwowie. Jednak młodość spędził na Podkarpaciu. Jego ojciec, Edmund Romer, walczył w powstaniu styczniowym. Z kolei starszy brat, generał Jan Romer, był jednym z bohaterów wojny polsko-bolszewickiej. Eugeniusz Romer był profesorem Uniwersytetu Lwowskiego i Uniwersytetu Jagiellońskiego, wiceprezydentem Międzynarodowej Unii Geograficznej. Badał m.in. Karpaty Wschodnie i Alpy, góry Dalekiego Wschodu, a później Tatry i góry Zachodniego Wybrzeża Ameryki Północnej. Przed I wojną światową związał się we Lwowie z Młodzieżowym Ruchem Narodowo-Niepodległościowym Zarzewie i współtworzył tajną Armię Polską oraz Polski Związek Wojskowy. A w 1911 roku Polskie Drużyny Strzeleckie, stanowiące paramilitarną organizację szkolącą kadry dla przyszłego polskiego wojska. Drużyniacy przystąpili później do współpracy ze Strzelcami Józefa Piłsudskiego, a po wybuchu I wojny światowej stali się częścią Legionów Polski. Stworzył geopolityczną koncepcję pomostowości ziem polskich, które według niego odgrywały kluczową rolę na obszarze pomiędzy Morzem Bałtyckim i Morzem Czarnym, co koresponduje ze współczesną koncepcją Międzymorza. Współtworzył wydawnictwo Książnica Atlas, a w efekcie publikacji licznych przełomowych prac stał się ojcem polskiej kartografii. Był autorem najważniejszego opracowania kartograficzno-statystycznego dotyczącego ziem Rzeczypospolitej, wydanego w 1916 roku Geograficzno-statystycznego Atlasu Polski. To dzieło oraz osobiste zaangażowanie Eugeniusza Romera odegrały dużą rolę w pracach polskiej delegacji na konferencji pokojowej w Wersalu i w ustaleniu granic Polski i państw sąsiednich odrodzonych po I wojnie światowej. Podczas paryskiej konferencji Romer kierował pracami Biura Geograficznego przy Komitecie Narodowym Polskim Romana Dmowskiego. Następnie pracował też jako ekspert Ministerstwa Spraw Zagranicznych w latach 1920-1921 podczas konferencji w Rydze kończącej wojnę polsko-bolszewicką. W latach niepodległej II Rzeczypospolitej założył Instytut Kartograficzny, wykładał na uniwersytetach oraz redagował czasopismo geograficzne i Polski Przegląd Kartograficzny. Był też przewodniczącym Polskiego Towarzystwa Geograficznego, które pracowało na rzecz integracji i efektywnego rozwoju całego obszaru Polski oraz przeprowadziło szeroką akcję edukacyjną i patriotyczną w celu podniesienia świadomości narodowej i społecznej. W czasie II Wojny Światowej ukrywał się we Lwowie i w Warszawie, a po wojnie objął Katedrę Geografii na Uniwersytecie Jagiellońskim i kierownictwo Instytutu Geograficznego. W 1946 roku reaktywował we Wrocławiu wydawnictwo Książnica Atlas, które wydało wiele jego atlasów Polski i świata. Jako pierwszy spośród badaczy opracował mapę regionów klimatycznych Polski. Był jednym z redaktorów dzieła Encyklopedia, Zbiór Wiadomości z Wszystkich Gałęzi Wiedzy. Polskiej Encyklopedii wydawanej przed I wojną światową w Zaborze Austriackim. Zasłonął jako autor licznych prac z zakresu kartografii, geografii, klimatologii i geomorfologii, a także wspomnień. Eugeniusz Romer zmarł 28 stycznia 1954 roku w Krakowie i został pochowany na cmentarzu salwatorskim, zgodnie z jego wolą w grobie skierowanym w stronę Lwowa. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej w 70. rocznicę śmierci Eugeniusza Romera oddaje hołd temu najwybitniejszemu polskiemu geografowi i kartografowi zasłużonemu w zakresie odzyskania przez Polskę niepodległości po I wojnie światowej i ustalenia jej granic. Panie Marszałku, Wysoka Izbo, Komisja Kultury i Środków Przekazu rekomenduje Wysokiej Izbie przyjęcie projektu uchwały w sprawie upamiętnienia Eugeniusza Romera w 70. rocznicę śmierci. Dziękuję bardzo. Dziękuję bardzo, panie pośle. Dziękuję.