Michał Szczerba: podejrzenia korupcji w NCBR i programie Szybka Ścieżka

Zapraszam panów posłów Michała Szczerbe i Dariusza Jońskiego do zadania pytania ministrowi nauki w sprawie wyników działań kontrolnych i audytów prowadzonych w Narodowym Centrum Badań i Rozwoju w związku z nieprawidłowościami w programie Szybka Ścieżka oraz podjętych działań naprawczych. Zapraszam pana posła Szczerbe. Był przed chwilą. Był przed chwileczką na sali. Biegnie, widzę, że biegnie. Panie pośle, zapraszam serdecznie do zadania pytania. Szanowni państwo, wysoka izbo, pragnę zadać pytanie przygotowane przeze mnie i przez pana posła Dariusza Jońskiego do ministra nauki, którego dzisiaj reprezentuje pan sekretarz stanu, pan Marek Gzik. Szanowni państwo, dostaliśmy informację, to była informacja medialna, że 18 marca prokuratura regionalna w Warszawie wszczęła śledztwo w sprawie Narodowego Centrum Badań i Rozwoju. Najwyższa Izba Kontroli, która była tutaj zawiadamiającym, powiedziała, że podejrzewała w tej sprawie korupcję i przekroczenie uprawnień przez funkcjonariuszy politycznych. Szanowni państwo, nie da się ukryć, że pojawiają się w tej sprawie poważne nazwiska polityków PiSu. Nazwisko Adama Bielana, nazwisko byłego ministra Pudy, ale także osoby odpowiedzialne za funkcjonowanie NCBR-u. Dokładnie ponad rok temu z panem posłem Jońskim rozpoczęliśmy kontrolę jednego z programów o nazwie Szybka Ścieżka. Dostrzegliśmy od razu nieprawidłowości, złożyliśmy zawiadomienie do Najwyższej Izby Kontroli o kontrolę doraźną. Bardzo szybko kontrola została rozpoczęta. I chcemy bardzo wyraźnie powiedzieć, że zawsze wtedy, kiedy ktoś będzie próbował polskiej nauce, polskim naukowcom, polskim badaniom i polskiemu rozwojowi zabierać pieniądze pod pretekstem innowacji, gdzie mamy do czynienia z działaniami niegospodarnymi, działaniami, które naruszają standardy polskie, ale również standardy europejskie. Chodzi tak naprawdę o środki zagraniczne i chodzi o środki europejskie. I dostrzegamy działania naprawcze z panem posłem Jońskim, o których chcemy też bardzo wyraźnie powiedzieć i o których chcemy zapytać pana ministra. NCBR musi zbudować swoją markę na nowo. NCBR musi się pozbyć tych wszystkich osób, które są odpowiedzialne za te działania, które dzisiaj spowodowały zawiadomienie NIK-u do prokuratury i wszczęcie śledztwa. On musi służyć polskiej nauce i polskim naukowcom. Chciałbym zapytać pana ministra, co się panie ministrze udało ustalić w ramach audytów, kontroli, które Ministerstwo Nauki, z czego się bardzo cieszymy, że Ministerstwo Nauki na nowo przejęło nadzór nad tą instytucją, która była traktowana niestety jak łup polityczny. Chcemy wspierać ten proces naprawcy, chcemy wspierać ten proces uzdrawiania instytucji, która jest bardzo potrzebna. Prosimy o informacje, jakie są wnioski audytów, kontroli, a w szczególności jakie działania naprawcze w tym krótkim okresie, panie ministrze, udało się państwu przeprowadzić. Dziękuję serdecznie. I odpowiada sekretarz stanu w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Marek Gizik. Pani Marszałek, Panie i Panowie Ministrowie, Wysoka Izbo, Panie Pośle. Szanowni Państwo, w tym roku tak się składa, że upływa, można powiedzieć, taki jubileusz, 15-lecia powołania NCBiR-u. Byliśmy dumni przez wiele lat z tej instytucji ze względu na misję niezwykle ważną. Chodzi o to, żeby maksymalnie efektywnie wydawać środki publiczne po to, żeby polska nauka we współpracy z przemysłem budowała potęgę naszej gospodarki i tym samym budowała naszą pozycję naszego kraju na arenie międzynarodowej. Niestety, od kilku lat, szczególnie od momentu, kiedy nadzór, kiedy w ogóle zostało zlikwidowane Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, a wraz z tą decyzją NCBiR został przekazany pod nadzór do Ministerstwa Funduszy, rozpoczęły się niestety, ale bardzo złe działania. To, co po tych dwóch latach, trzech latach pozostało, to, co my odziedziczyliśmy po trzech, a w zasadzie ośmiu latach rządów Prawa i Sprawiedliwości w tak ważnej instytucji, jaką jest Narodowe Centrum Badań i Rozwoju, jak dumna nazwa samego tego centrum, jak ważna dla całej polskiej nauki i środowiska gospodarki związanej z innowacjami. To, co zastaliśmy, proszę Państwa, w NCBiRze, to naprawdę dla nas jest powód do wielkiego smutku. To jest tak, umowy, które były realizowane w oparciu o arbitralne decyzje, środki wędrowały do instytucji, które na to nie zasługiwały, rankingi projektów były zmieniane i sterowane ręcznie, raporty, które do nas docierają, potwierdzają szereg nieprawidłowości, a nawet to, o czym wspominał pan poseł, to są pewne działania korupcjogenne. W tej chwili, proszę Państwa, w ubiegłym roku to było prawie 70 postępowań różnych instytucji, które kontrolowały NCBiR. W ciągu trzech lat zmieniło się trzech dyrektorów. Próby, naprawy były tak naprawdę kolejnym, swego rodzaju procesem pogarszającym tą i tak bardzo mocno zszarganą opinię i renomę tej niezwykle ważnej instytucji. Jeżeli chodzi o ten jeden z wyjątkowych konkursów, no bo przecież duże środki asygnowane na rozwój naszego kraju, 117 projektów uzyskało pozytywną akceptację, zyskało dofinansowanie. Okazało się, że w tym konkursie dwa projekty, o których była mowa i w mediach, bardzo kontrowersyjne, to mówiąc tylko tak bardzo delikatnie, ale okazało się, że po ingerencji Krajowej Agencji Skarbowej 38 projektów, z tych, które uzyskały dofinansowanie, które zostały rozliczone, niestety, ale właściciele firm poświadczyli nieprawdę. Albo w zeznaniach dotyczących niezalegania z podatkami, albo niezalegania, jeżeli chodzi o ZUS. Mamy z tym olbrzymi problem dzisiaj, ponieważ rozumiemy, że wśród tych firm są firmy, które zupełnie uczciwie rozliczyły ten projekt, ale co do zasady, podpisując umowę, zobowiązały się do tego, że oświadczenia, które składają, są zgodne ze stanem faktycznym. Podjęliśmy działanie, ponieważ w pierwszej kolejności oczywiście przyświeca nam dobro tych firm. Wiemy, że to są firmy, które mają swoją renomę, to są firmy, które zatrudniają setki i więcej osób. Taka egzekucja w zasadzie tej pewnej nieprawidłowości spowoduje w przypadku zdecydowanej większości firm ich bardzo poważne problemy finansowe. W pierwszej kolejności w rozmowie z prawnikami zalecaliśmy to, aby daleko idące podjąć takie wysiłki, które chciałyby pomóc tym firmom, a jednocześnie nie doprowadzić do sytuacji, w której blisko 200 milionów zwróciłyby firmy, a my środki oddalibyśmy do Unii Europejskiej. Chcemy i po to właśnie jest powołane centrum, aby inwestować, rozwijać, wspierać i budować silną pozycję naszego kraju, naszej gospodarki we współpracy z nauką. Dzisiaj, proszę Państwa, z tych 38 firm udało się uratować 7 projektów. Liczymy, że uda się pomóc jeszcze kolejnym firmom. Wymaga to bardzo szczegółowych analiz, ponieważ te nieprawidłowości zostały również zauważone przez OLAW, przez Instytucję Europejską Kontrolującą, która zarzuciła nam systemowe negatywne rozwiązania, a to z kolei groziło, że odebrane zostaną uprawnienia jako instytucji pośredniczącej NCBR-owi w przekazywaniu środków do polskich instytucji. W środę PO dyrektor profesor Jerzy Małachowski wspólnie z zespołem podczas spotkania w Brukseli bronili nasze instytucje. Przedstawili szereg tych działań, które podjęliśmy jako naprawcze. To wszystko spotkało się przede wszystkim ze zrozumieniem. Mamy tutaj ten zwrot pozytywnej opinii na temat tego wszystkiego, co próbujemy, w jaki sposób próbujemy pozmieniać. Proszę Państwa, to sterowanie, ingerencja z zewnątrz absolutnie już nigdy więcej mieć nie może miejsca, bo to jest właśnie wywieranie nacisków i próba sterowania ręcznego decyzjami co do przyznawania środków. Będziemy dbali, poczyniliśmy już wszelkie starania, aby obiektywność oceny była jak w najwyższym poziomie, ale też to, co niezwykle ważne, transparentność przeprowadzanych konkursów. Oczywiście, proszę Państwa, mamy jeszcze szereg problemów, z którymi będziemy się borykać. To są problemy, które dotyczą też pewnego opóźnienia w programach unijnych, za które odpowiedzialny jest NCBiR. Tutaj też na tym polu próbujemy dokonać i zmian, i przyspieszenia tych pewnych działań, które, co głęboko wierzę, przywrócą rangę tej instytucji, instytucji, która dla polityki i naukowej naszego państwa jest bardzo ważna. Dziękuję bardzo. Bardzo dziękuję, panie ministrze. Otrzymałam sygnał o dodatkowym pytaniu, które wyraził pan poseł Michał Uszczerba. Bardzo dziękuję, panie marszałek. Bardzo dziękuję, panie ministrze, za odpowiedź na to pierwsze pytanie. Ale też chciałbym też w imieniu wnioskodawców dopytać. Kilka dni temu pani minister Katarzyna Pełczeńska-Nałęcz w social mediach opublikowała właśnie tę informację, którą pozwolę sobie w Wysokiej Izbie przytoczyć. Otrzymaliśmy roboczy raport z audytu Komisji Europejskiej w NCBI-R, wskazujący na kolejne poważne nieprawidłowości, m.in. konflikty interesów przy ocenie wniosków, wydatkowaniu środków z programu operacyjnego. Przynajmniej od 2018 roku w konsekwencji Polska może stracić duże środki z Funduszy Unii Europejskiej. Rozpoczynamy szerokie działania naprawcze, w tym audytowe w ścisłej współpracy z Komisją. Czy mógłbym jeszcze poprosić pana ministra o uzupełnienie tej wypowiedzi, czy ta wizyta pana dyrektora w Brukseli, czy udało się jakby to niebezpieczeństwo, które jednak zawisło na skutek tych licznych zaniechań w okresie poprzedniego rządu, jednak żeby to niebezpieczeństwo nie było zrealizowane? I druga sprawa, też o tym mówili kontrolerze NIK-u, że w tych przesłuchaniach ludzi powiązanych z Bielanem, ludzi powiązanych z poprzednią władzą pojawił się nie tylko aspekt szybkiej ścieżki, ale również programu Funduszy Europejskich na Nowoczesnej Gospodarki. Czy ten program też nie jest zagrożony? Bo wiadomo, że też tam planowali różne niestne rzeczy wobec tego programu i tych dotacji zaprosi. Przynajmniej planowali. Dziękuję bardzo i poproszę pana ministra Marka Ksika. Dziękuję. Dziękuję. Dziękuję. Panie pośle, proszę państwa, ten szereg nieprawidłowości był podstawą do skierowania odpowiednio dokumentów do prokuratury, aby ta z kolei podjęła określone działania procesowe. To, że jak gdyby został zdjęty parasol polityczny, bo tak trzeba powiedzieć, że przez ty kilka lat ten parasol polityczny powodował to, że nawet jak były informacje, bo nikt informował o nieprawidłowościach, to nikt niestety nie podejmował żadnych działań. Skończyło się to. Z naszą chwilą, gdy koalicja 15 października przyjęliśmy władzę i również przyjęliśmy odpowiedzialność za NCBR, natychmiast uruchomiliśmy szereg działań, które mają przede wszystkim na celu wyjaśnić te wszystkie nieprawidłowości, a to wszystko, co jest dla nas, ma w sobie pewien element kryminogenny, bo tak trzeba to nazwać, jest podstawą kierowanych dokumentów do prokuratury. Prokuratura już podejmuje określone działania i dobrze się stało, ponieważ to były argumenty, którymi broniliśmy NCBR przed utratą uprawnień. Jednym z konsekwencji, dość istotnym i to jest zobowiązanie, które przyjęliśmy na siebie, to jest kontrola następnych 2400 projektów z różnych innych konkursów, a więc NCBR będzie wkrótce siłami własnymi, przede wszystkim będzie musiał zweryfikować dużo projektów z różnych konkursów, ale musimy to zrobić, ponieważ to, co już wisi, jakie ryzyko nad, w ogóle nad budżetem naszego kraju, to jest kwestia niekwalifikowania około miliarda złotych. A więc pierwsza reakcja tutaj na i podjęte działania i też nasze zapewnienia o tym, że jesteśmy zdeterminowani przede wszystkim, żeby wypalić to całe zło i tą patologię z tak ważnej instytucji, jaką jest Narodowe Centrum Badań Rozwoju, jeszcze raz podkreślam tą bardzo dumnie brzmiącą nazwę, zastanawialiśmy się, czy ten NCBR nie utracił już aż tak dalece swojej renomy, że być może powinniśmy już myśleć o zmianie nazwy, ale wydaje się, że budowana przez 15 lat pozycja, choć przez ostatnie lata znowu skutecznie niszczona, uda się jednak ją odbudować, odbudować się chociażby w obszarze ekspertów. Proszę Państwa, z tym mamy problem, jeżeli mogę zaapelować przy tej okazji do środowiska naukowego, żeby naukowcy chcieli wrócić do recenzowania wniosków, bo to zapewnia też obiektywną ocenę. Z dwóch tysięcy ekspertów, proszę Państwa, w sytuacji, jaka miała w ciągu ostatnich lat miejsce, zostało kilkuset. Wiemy, że problematyka, którą się zajmuje NCBR dotyczy bardzo szeroko różnych aspektów związanych z nauką i z rozwojem gospodarki. Potrzebujemy ekspertów w wielu różnych dziedzinach po to, żeby ocena była merytoryczna, żeby rzeczywiście kierowane środki, które będziemy przekazywać, bo NCBR w tym roku chociażby ma około 3,5 miliarda złotych do rozdysponowania. Więc chcemy, żeby ta instytucja wróciła na właściwy tor, ale bez współpracy z ekspertami z naszego środowiska akademickiego będzie to bardzo trudne, dlatego bardzo jeszcze raz chciałbym zaapelować gorąco do wszystkich osób merytorycznych, którzy współpracowali z NCBR-em, żeby zechcieli wrócić do tej współpracy. Dziękuję. Bardzo dziękuję.