Dominik Jaśkowiec: RPO wskazuje na niewykonywanie wyroków

Pani marszałek, panie rzeczniku, Wysoka Izbo. Mam zaszczyt przedstawić sprawozdanie Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka dotyczące informacji o działalności Rzecznika Praw Obywatelskich oraz informacji o stanie przestrzegania wolności praw człowieka i obywatela w 2003 roku zawartych w druku numer 621. Przedłożenie Wysokiej Izbie przez Rzecznika Praw Obywatelskich omawianych informacji stanowi wykonanie artykułu 212 Konstytucji Rzeczypospolitej oraz artykułu 19 I ustawy o Rzeczniku Praw Obywatelskich, które przewidują, że rzecznik corocznie informuje Sejmie i Senat o swojej działalności oraz przedkłada informacje o stanie przestrzegania wolności praw człowieka i obywatela. W przedłożonych informacjach rzecznik wskazuje na brak skutecznego implementowania wyroków międzynarodowych i instytucji sądowniczych, co do wykonania których na mocy ratyfikowanych traktatów i umów międzynarodowych zobowiązana jest Rzeczpospolita Polska. Przypomnę, że przystępując do Unii Europejskiej zobowiązaliśmy się do respektowania prawa unijnego oraz jego wykładni wynikającej z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Przesądza o tym artykuł 19 traktatu Unii Europejskiej ratyfikowanego przez Polskę w dniu 23 lipca 2003 roku. Brak wykonania wyroków nie dotyczy jednak tylko Rzeczeń Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, ale również Europejskiego Trybunału Praw Człowieka będącego organem sądowym odrębnej od Unii Europejskiej organizacji międzynarodowej, jaką jest Rada Europy. Dodać należy, że Europejski Trybunał Praw Człowieka jest instytucją sądową orzekającą w sprawie skarg na naruszenie praw i wolności zawarty w konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności oraz jej protokołach dodatkowych. W wyrokach Europejskiego Trybunału Praw Człowieka Sprawa Wałęsa przeciwko Polsce oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej zakwestionowany został status Izby Kontroli Nadzwyczajnej Spraw Publicznych Sądu Najwyższego jako sądu ustanowionego ustawą. Ponadto Europejski Trybunał Praw Człowieka zakwestionował funkcjonujący w polskim porządku prawnym od 6 lat model nadzwyczajnego środka zaskarżenia w postaci skargi nadzwyczajnej stwierdzając, że naruszał na zasadę pewności prawa wymagającą poszanowania prawomocnych rozstrzygnięć sądowych. Rzecz ich Praw Obywatelskich wyraźnie stwierdza, czytuję za omawianą informacją, wyroki ETCP i TSUE dotyczą, dotyczące polskiego sądownictwa, w tym Sądu Najwyższego wymagają pilnego wykonania. Jest to przede wszystkim obowiązek ustawodawcy. Należy w szczególności usunąć zastrzeżenia dotyczące właściwego umocowania i statusu sędziów powołanych po zmianach dotyczących Krajowej Rady Sądownictwa, a także przesłanek dopuszczalności wniesienia skargi nadzwyczajnej do Sądu Najwyższego. W orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka sprawa Xeroflor przeciw Polsce oraz prawa MR przeciw Polsce został podważony status Trybunału Konstytucyjnego rzekającego składa z udziałem osób powołanych do tego organu z naruszeniem prawa. Europejski Trybunał Praw Człowieka stwierdził, że udział osób nieuprawnionych do rzekania w składzie Trybunału Konstytucyjnego może być uznany za podważający moc prawną orzeczeń przez niego wydanych. Stąd też, jak podkreśla Rzecznik Praw Obywatelskich, cytuję, funkcjonowanie Trybunału Konstytucyjnego wymaga przeprowadzenia zasadniczych zmian prawodawczych w celu dostosowania do standardów międzynarodowych oraz konstytucyjnych tego organu. Pani marszałek, panie Rzeczniku Wysoka Izbo, w informacji Rzecznika Praw Obywatelskich za rok 2023 oprócz wyzwań problemów i postępów związanych z przestrzeganiem poszczególnych praw gwarantowanych w Konstytucji Rzeczypospolitej zostały omówione szczegółowo. Wskazane są rezultaty działające w zakresie szczególnych zadań Rzecznika Praw Obywatelskich, takich jak Krajowy Mechanizm Prewencji Tortur czy Niezależnego Organu do Spraw Równości. Mechanizmy i metody działania Rzecznika, działalność edukacyjna, współpraca międzynarodowa, udział Rzecznika w postępowaniach przed Trybunałami Międzynarodowymi. Utrzymująca się na bardzo wysokim poziomie liczba wyroków kierowanych do Rzecznika Praw Obywatelskich wynika m.in. z wyposażenia tego organu w nadzwyczajne środki zaskarżenia, niedostępne dla samej strony postępowania sądowego, zachodzącej zmianie kręgu wnioskodawców, zwracającej się o ochronę swoich praw. Wzrost liczby wniosków kierowanych przez cudzoziemców znajdujących się pod władzą państwa polskiego jest jednym właśnie z elementów tego zjawiska, a także postępującej komplikacji polskiego systemu prawnego. Do Rzecznika Praw Obywatelskich zwracają się osoby, w których przekonaniu organy władzy publicznej załatwiającej sprawę, czyniły to z naruszeniem obowiązującego przepisu prawa, przewlekle prowadzą postępowania, bądź też pozostają w stanie bezczynności. Zwracam na te dwie ostatnie przesłanki, bo one pokazują problem, na który też Rzecznik w swoim sprawozdaniu zwrócił uwagę. Ale uwaga, istotną grupę wniosków stanowią jednak również te, które nie zawierają zarzutów naruszenia prawa przez organy władzy publicznej, zle zawarte jest z nich żądanie udzielenia informacji o obowiązującym stanie prawnym, czy też wyjaśnienia znaczenia obowiązujących przepisów prawa. Wskazuje to na występujący poważny deficyt informacji prawnej. Osoba niepoinformowana bądź źle poinformowana nie może skutecznie chronić swoich wolności lub praw. Dość istotny problem, który w tej informacji możemy odnaleźć. Oprócz prowadzenia postępowań w sprawach indywidualnych Rzecznik skierował 206 wystąpień problemowych, w tym 89 wystąpień dotyczących potrzeby podjęcia inicjatywy legislacyjnej w celu usunięcia naruszeń praw człowieka i obywatela w sytuacji, gdy źródłem tych naruszeń były obowiązujące akty normatywne. Wystąpienia te stanowią środek działania służący nie tylko udzieleniu pomocy w ochronie naruszanych wolności lub praw osoby, która zwróciła się o taką pomoc do Rzecznika, ale również środek służący ochronie wolności lub praw wszystkich osób, które znajdują się w podobnej sytuacji, takiej jak wnioskodawca. Pozwalają one w przypadku uwzględnienia przez właściwe organy na osiągnięcie wielokrotnego efektu. Dlatego też szczególną uwagę ze strony Wysokiej Izby powinien zasługiwać zawarty w załączniku do omawianej informacji indeks najważniejszych postulatów zmian w prawie wynikających z wystąpień Rzecznika. W tym indeksie umieszczonych zostało ponad 80 postulatów nowelizacji poszczególnych przepisów prawa, najczęściej rangi ustawowej. Znaczna część materii objętych omawianym indeksem nie odnosi się do szerokiego spektrum sporu politycznego i ma charakter proceduralny, często upraszczający i deregulujący obowiązujące przepisy prawa, co stwarza możliwość sprawnego przeprowadzenia procesu legislacyjnego zakończonego uzyskaniem podpisu pod aktem Rzecznika. Tutaj zwracam uwagę na ten indeks i na te elementy, które Rzecznik Praw Obywatelskich wskazał, ponieważ tak naprawdę w pracach parlamentu sporo tych spraw możemy w sposób szybki rozwiązać. Rzecznik Praw Obywatelskich stoi również na straży realizacji zasady równego traktowania. Realizując to zadanie, Rzecznik nie tylko rozpoznaje kierowane do niego w tym zakresie wnioski, lecz również analizuje i monitoruje realizację zasady równego traktowania oraz prowadzi niezależne badania dotyczące dyskryminacji. W ramach wykonywania mandatu Krajowego Mechanizmu Prewencji w rozumieniu protokołów fakultatywnego do konwencji w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego okrudnego nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania, Rzecznik Praw Obywatelskich przeprowadził 76 wizytacji prewencyjnych w miejscach pozbawienia wolności. Ponadto organ ten został wskazany przez Polskę jako niezależny mechanizm popierania, ochrony i monitorowania, wdrażania konwencji o prawach osób niepełnosprawnych. Realizacja tego zadania odbywa się poprzez odwoływanie się przez Rzecznika do postanowień konwencji w wystąpieniach w środkach zaskarżenia oraz poprzez opiniowanie projektów aktów prawnych. Pani marszałek, panie Rzeczniku Wysoka Izbo, Komisja Sprawiedliwości Praw Człowieka zapoznała się z informacją działający Rzecznika Praw Obywatelskich oraz informacją o stanie przestrzegania wolności praw człowieka obywatela w 2023 roku zawartych w druku 621 na posiedzeniu w dniu 8 października 2024 roku. Zgodnie z dyspozycją artykułu 212 Konstytucji Rzeczypospolitej oraz artykule 19 ust. 1 ust. Rzecznika Praw Obywatelskich przedmiotowa informacja nie podlega ocenie w formie głosowania. Dziękuję za uwagę.