Adam Bodnar o ustawie wykonującej wyroki Trybunału w Strasburgu

00:02 Szanowna Pani Marszałkini, szanowne Pani i Panowie Senatorowie, 00:08 przypadł mi zaszczyt przedstawienia sprawozdania Komisji Spraw Człowieka i Praworządności 00:14 oraz Komisji Spraw Zagranicznych na temat uchwalonej 4 września bieżącego roku 00:22 ustawy o wykonywaniu orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. 00:30 Komisja miała miejsce wczoraj z udziałem pana ministra Harezima, 00:36 wiceministra spraw zagranicznych, ale także przedstawicieli Ministerstwa Spraw Zagranicznych, 00:43 byli także obecni przedstawiciele Biura Rzecznika Praw Obywatelskich 00:47 oraz Helsinki Fundacji Praw Człowieka. Może powiem w największym skrócie, 00:54 że komisje połączone zarekomendowały przyjęcie ustawy bez poprawek. 01:02 Dziewięciu senatorów było za, dwóch było przeciwnych. 01:06 Pojawiły się bardzo drobne poprawki ze strony Biura Legislacyjnego, 01:11 ale uznaliśmy, że w zasadzie one są tylko i wyłącznie redakcyjne 01:14 i nie zmieniają treści ustawy, stąd taka właśnie rekomendacja, 01:19 aby nie brnąć w te konkretne poprawki redakcyjne i przedłużać czasu 01:26 na przyjęcie tej ustawy. Natomiast ja chciałbym kilka słów powiedzieć 01:31 na temat istoty tej ustawy i jej znaczenia społecznego oraz znaczenia prawnego. 01:40 Europejska Konwencja Praw Człowieka została ratyfikowana przez Polskę 01:45 w 1992 roku oraz od 1993 roku obywatele mają możliwość składania skarg 01:51 do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Wcześniej to była Europejska Komisja 01:55 i później Europejski Trybunał, teraz to jest Europejski Trybunał Praw Człowieka. 01:59 Każdego roku Trybunał wydaje kilkadziesiąt wyroków w sprawach polskich. 02:05 Do tego Trybunał rozstrzyga sprawy na podstawie ugody oraz tzw. decyzji jednostronnych. 02:11 Oczywiście w wielu przypadkach tak się dzieje, że Trybunał też nie uznaje racji 02:17 osób skarżących. Myślę, że przez te ponad 30 lat obowiązywania 02:23 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka w Polsce, konwencja stała się 02:27 takim instrumentem prawnym, który z jednej strony myślę, że miał głęboki wpływ 02:32 na naszą świadomość społeczną i wielu osobom indywidualnym pomógł, 02:37 ale myślę, że to, co jest bardzo ciekawe, a czasami niedostrzegalne, 02:40 jeżeli chodzi o Europejską Konwencję, to to, że osoby z różnych stron 02:45 barykady społecznej i politycznej były stronami skarżącymi skutecznie 02:49 przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka. Moglibyśmy wspomnieć 02:54 celebrytów takich jak Dorota Rabczewska, ale moglibyśmy też wspomnieć 02:57 o znanych dziennikarzach, takich jak Dorota Kania z jednej strony, 03:02 a z drugiej strony, mógłbym powiedzieć, nie wiem, Marcin Kącki 03:05 czy Andrzej Stankiewicz, czy Ewa Siedlecka, o politykach, doradcach, ekspertach 03:10 takich jak Andrzej Zybertowicz, a z drugiej strony o sędziach, 03:16 którzy skarżyli się na różnego rodzaju sytuacje niepokojące 03:20 z punktu widzenia ich praw, tacy jak Igor Tureja, Paweł Juszczyszyn 03:25 czy Waldemar Żurek. Nawet takie osoby jak Adam Słomka prowadzili swoje sprawy 03:30 przed Trybunałem w Strasburgu i tu myślę, że Państwa nawet zaskoczę, 03:34 że nawet Grzegorz Braun złożył skargę, zresztą skuteczną i wygrał 03:38 do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, skarżąc się na naruszenie 03:42 jego wolności słowa, ale to było dawno, dawno temu. 03:47 Natomiast Trybunał też miałby istotne znaczenie z punktu widzenia 03:50 rozwiązywania takich problemów systemowych, jeżeli chodzi o funkcjonowanie 03:54 naszego państwa, a mianowicie przyczynił się i myślę, że bez Trybunału 04:00 i bez wyroków, nierozwiązane zostałyby problemy mienia zaburzańskiego, 04:05 problemy ograniczenia we wzroście czynszów regulowanych w prywatnych kamienicach, 04:11 przeludnienie i warunki w więzieniach, przewlekłość postępowania sądowego, 04:15 nadmierne stosowanie tymczasowego aresztowania, standardy wolności słowa 04:21 i szereg różnych innych kwestii związanych z wywłaszczeniem, 04:26 budowaniem dróg publicznych czy też stosowaniem różnych standardów 04:32 procedury karnej. I teraz cały tryb postępowania 04:37 przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka polega na tym, że z jednej strony 04:40 mamy skargi indywidualne i te skargi indywidualne mogą doprowadzić 04:45 do stwierdzenia naruszenia konwencji, natomiast wyroki Trybunału w Strasburgu 04:49 stają się ostateczne i są prawnie obowiązujące na podstawie artykułu 46 04:55 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. I teraz to, co jest obowiązkiem państwa, 05:01 państwa strony konwencji, czyli także Polski, to jest to, aby te wyroki wykonać, 05:06 czyli żeby tak naprawić funkcjonowanie państwa, aby w przyszłości nie dochodziło 05:11 do podobnych naruszeń Europejskiej Konwencji. I w zależności od tego, 05:17 od czego sprawa dotyczy, ten katalog środków, które mogą być użyte 05:21 do naprawienia sytuacji jest przeróżny. Czasami to może być zmiana praktyki 05:26 administracyjnej. Czasami to może być po prostu, nie wiem, dofinansowanie 05:29 więziennictwa, żeby nie było przeludnienia w celach. Czasami to może być zmiana 05:34 przepisów prawa i uregulowanie jakiejś kwestii. Ale oprócz tego też trzeba 05:40 wykonać tak zwane środki indywidualne, czyli te, które dotyczą konkretnego 05:45 oskarżącego. I nie wystarczy tylko zapłacić za dość uczynienie. 05:49 Czasami się nawet mówi tak popularnie w literaturze publicystycznej, 05:52 że to jest tak zwany podatek strasburski, czyli płaci się te kilka, kilkanaście 05:55 tysięcy euro z tytułu przegranej sprawy. Ale czasami to mogą być większe 05:59 odszkodowania. Ale czasami chodzi o zwrot własności. Chodzi też o wznowienie 06:03 postępowania sądowego. Chodzi o różne sytuacje, które po prostu, które muszą 06:09 na tyle, na ile to jest możliwe, doprowadzić do stanu sprzed naruszenia 06:13 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Wydaje mi się, że ten temat 06:17 i temat zarówno samego postępowania przed Europejskim Trybunałem Praw 06:21 Człowieka, jak również wykonywania wyroków ma szczególne znaczenie 06:24 dla tej Izby, ponieważ senatorem przez dwie kadencje był pan mecenas 06:31 Cichoń, który był jednym z najbardziej aktywnych pełnomocników, 06:34 jednym z najbardziej skutecznych pełnomocników przed Europejskim 06:37 Trybunałem Praw Człowieka. I wiele ze spraw, które on prowadził, 06:40 doprowadziło także później do poważnych zmian w prawie. 06:44 Czy mecenas Hermeliński, który później był sędzią Trybunału Konstytucyjnego 06:48 oraz szefem Państwowej Komisji Wyborczej. I można powiedzieć, że ta historia 06:54 naszej współpracy jako państwa polskiego z Europejskim Trybunałem Praw Człowieka 06:58 z Radą Europy jest dość długa. I teraz myślę, że powiedziałbym 07:02 w ten sposób, że poprzez przyjęcie tej ustawy w pewnym sensie trochę 07:08 jeżeli chodzi o to, co do tej pory zostało zrobione. 07:11 Ponieważ ta ustawa reguluje i precyzuje wszystkie kwestie, które się wiążą 07:16 właśnie z tym procesem, co się dzieje od wykonania wyroku. 07:20 Czyli to, co do tej pory gdzieś się odbywało na poziomie zarządzenia 07:24 premiera z 2007 roku, na poziomie różnego rodzaju okulników, 07:28 dobrych praktyk, w pewnym sensie znalazło teraz odzwierciedlenie 07:33 w ustawie, która dość precyzyjnie wskazuje, co należy zrobić, 07:37 w jaki sposób po wydaniu wyroku. Czyli kto za ten wyrok jest odpowiedzialny, 07:44 kto ma ten wyrok przetłumaczyć, kto podejmuje decyzje, jeżeli chodzi 07:47 o przygotowanie tego zestawu tych środków i działań naprawczych, 07:53 w jaki sposób komunikować się z głównym tym organem Rady Europy, 07:58 który jest za to odpowiedzialny, czyli z Komitetem Ministrów Rady Europy. 08:04 Określa także, jak ma funkcjonować tzw. zespół do spraw Europejskiego 08:08 Trybunału Praw Człowieka, kto ma wchodzić w skład tego zespołu, 08:11 czyli to będzie kierownictwo Ministerstwa Spraw Zagranicznych, 08:14 ale będą wszystkie resorty reprezentowane, a z głosem doradczym 08:18 będą uczestniczyły takie instytucje jak Rzecznik Praw Obywatelskich 08:22 czy też Biura Orzecznictwa Poszczególnych Sądów czy Trybunałów, 08:27 także z udziałem organizacji pozarządowych, adwokatury, 08:30 czy też radców prawnych. Ustawa też się odnosi do różnego rodzaju wyroków, 08:36 bo zarówno to mogą być wyroki, jak również to mogą być ugody, 08:41 które dają podstawę też do wykonania. To mogą być także decyzje 08:45 o skreśleniu sprawy z listy spraw w sytuacji, kiedy tzw. decyzje jednostronne, 08:53 kiedy uznawane jest, że orzecznictwo jest w danej sprawie stabilnej 08:55 i po prostu Trybunał przyznaje określoną sumę zadośćuczynienia 08:59 i też ustawa określa, co robić z tzw. środkami tymczasowymi, 09:03 interim measures, czyli takimi środkami nagłymi. 09:06 Myślę, że... Nie wiem, czy jest konieczne wchodzenie w szczegółowe 09:12 omawianie procedur. Myślę, że pan minister też może równie dobrze to zrobić 09:17 i odpowiedzieć na pytania. Natomiast ja bym chciał wskazać, 09:21 że w czasie dyskusji w Komisji Sejmowej zastanawialiśmy się nad dwiema kwestiami 09:25 podniesionymi przez Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich 09:29 oraz przez helsińską Fundację Praw Człowieka. 09:34 Fundacja helsińska postulowała, żeby organizacje pozarządowe 09:38 były już konsultowane na etapie przygotowywania planu działania, 09:42 ale uznaliśmy, że tak jak jest w ustawie, że raczej na tym etapie 09:45 ministerstwo powinno mieć swobodę konsultacji. Dopiero później, 09:48 jak już sprawa jest przed Komitetem Ministrów, to i tak organizacje 09:50 pozarządowe mogą w tej procedurze uczestniczyć. 09:53 Natomiast nikt nie broni ministerstwu zapraszania do jakichś poszczególnych 09:58 tematów, rozstrzygnięć i dyskusji już na tym wstępnym etapie. 10:03 Druga kwestia, która była też dyskutowana, wiązała się z tym, 10:10 jak należy podchodzić do obowiązku przedstawienia raportu 10:13 z wykonania orzeczeń przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych. 10:19 Tutaj RPO sugerowało, aby był rzecznik wcześniej konsultowany, 10:25 zanim to sprawozdanie trafi na forum Rady Ministrów. 10:29 Uznaliśmy w Komisji, że nie jest to niezbędne, tym bardziej, 10:32 że RPO ma całe mnóstwo możliwości ustosunkowywania się do tego tematu 10:36 wykonywania wyroków. Tym bardziej, że także w naszej Izbie, 10:39 także w Sejmie jest stała praktyka dokonywania takich wysłuchań, 10:44 jak wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka są przygotowywane. 10:50 Także w sumie tych poprawek merytorycznych nie było. 10:53 I może już ostatnią rzecz, którą chciałbym powiedzieć, 10:56 ale bardzo ważną dla mnie, że w tej ustawie widać niezwykłą staranność 11:04 Ministerstwa Spraw Zagranicznych, jeżeli chodzi o przygotowanie 11:07 tekstu ustawy i właśnie wytyczenie takiej drogi, żeby uregulować 11:12 dotychczasową praktykę, ale jednocześnie w sposób taki 11:15 maksymalnie pełny odpowiedzieć na rekomendacje Rady Europy 11:19 i to, jak właśnie ten proces wykonywania wyroków powinien wyglądać. 11:23 I chciałbym ministerstwu bardzo serdecznie za ten wysiłek podziękować. 11:27 Bardzo dziękuję.