Adam Bodnar: podsumowanie kadencji i ostrzeżenie o praworządności

Dziękuję. Ta bezprawność jest moim zdaniem dodatkowo podkreślona przez niedawne rozstrzygnięcie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie kseroflor przeciwko Polsce, w którym to wyroku Trybunał w Strasburgu ocenił skład Trybunału Konstytucyjnego. Jednakże fakt opublikowania wyroku Trybunału Konstytucyjnego w dzienniku ustaw powoduje, że nie będę miał innego wyjścia niż dostosowanie się do tego, że norma prawna pozwalająca na wykonywanie zadań rzecznika do czasu powołania ustępcy przestanie obowiązywać i będę musiał się niestety do tego wyroku dostosować. Ale wierzę, że być może do tego 15 lipca uda się Sejmowi i Senatowi wybrać mojego następcę. Wtedy te konsekwencje wyroku Trybunału Konstytucyjnego będą mniejsze niż zakładamy. Pozwólcie państwo, że moje wystąpienie dzisiejsze będzie osadzone w nieco szerszym kontekście niż tylko złożenie informacji o działaniach Rzecznika Praw Obywatelskich i stanie przestrzegania praw obywateli w 2020 roku, do czego zobowiązuje mnie ustawa. Tak się bowiem złożyło, że mam możliwość podsumowania i zamknięcia całej pięcioletniej kadencji. A ponieważ mamy drugą połowę maja 2021 roku, jest to także szansa na wskazanie aktualnych zagrożeń związanych z ochroną praw człowieka i obywatela. Chciałbym podkreślić, że to, że mogłem wykonywać zadania Rzecznika Praw Obywatelskich było i jest dla mnie wielkim honorem. Miałem zaszczyt być kontynatorem poprzednich rzeczników, którzy zbudowali autorytet tego urzędu. Jednakże każda z kadencji rzecznika ma swoje wyznania. I ten okres mojego urzędowania trafił na czasy szczególne w najnowszych dziejach naszego państwa. Czasy, w których obywatele potrzebowali coraz większego wsparcia, a władza robiła wiele, aby ograniczyć możliwości działania Urzędu Rzecznika. Zarówno pod względem prawno-instytucjonalnym, jak i finansowym. Natomiast w tym czasie niestety nastąpił niespotykany dotąd w takiej skali chaos prawny. Wielokrotnie pogwałcona została konstytucja i naruszona została zasada trójpodziału władz w państwie. Wiele instytucji publicznych utraciło przypisane im wcześniej przez konstytucję i ustawy cechy niezależności. Przez całe te blisko 6 lat zmierzaliśmy w stronę państwa, w którym władza jest centralizowana. Państwa, w którym narastają problemy związane z praworządnością i przestrzeganiem standardów demokracji. Niestety nie jest to tylko moja ocena, ale także wysyłane są w tym kierunku sygnały przez renomowane organizacje międzynarodowe, przez Unię Europejską, przez różnego rodzaju inne instytucje. I też warto zauważyć pogarszającą się pozycję Polski w rankingach dotyczących demokracji, swobód obywatelskich czy wolności słowa. Na dodatek w ostatnim roku pojawiła się pandemia wirusa COVID-19, co doprowadziło do skumulowania wielu nierozwiązywanych wcześniej problemów społecznych i prawnych. Powstały też nowe zagrożenia dla praw obywatelskich. Jednakże przez cały ten okres Urząd Rzecznika pracował tak, aby żaden problem, żadna skarga nie pozostała bez reakcji. Efektem tego było to, że do Rzecznika wpłynęło w zeszłym roku ponad 72 tysiące pisem i sygnałów od obywateli. To jest wzrost o 22% w stosunku do 2019 roku. Rzecznik także intensywnie pracował i występował przed władzami krajowymi. Przyłączał się do postępowania administracyjnych i sądowych. Przyłączał się także do spraw toczących się przed Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Oczywiście tym najważniejszym problemem 2020 roku była kwestia pandemii i różnego rodzaju problemy dotyczące wolności osobistej, wolności przemieszczania się, wolności religijnych, wolności organizowania pokojowych zgromadzeń czy wolności prowadzenia działalności gospodarczej. W zasadzie nie było tematu, który nie stałby się przedmiotem refleksji ze strony Rzecznika Praw Obywatelskich. Jednym z tych elementów interwencji była także organizacja wyborów prezydenckich zaplanowanych na 10 maja, które się nie odbyły. Ale także te późniejsze wybory zaowocowały szeregiem skarg kierowanych do Biura Rzecznika Praw Obywatelskich. Wiele interwencji i działań było związanych z prawami osób LGBT+. To było wynikiem m.in. bardzo przykrych wydarzeń 7 sierpnia, kiedy zatrzymano 48 osób po demonstracji solidarnościowej. Ale także przyjmowanie przez lokalne samorządy uchwał przeciwko ideologii LGBT, przeciwko czemu występowałem przed sądami administracyjnymi. Jeszcze mam czasu panie marszałek. Czas został wyznaczony na 5 minut. Taki obowiązuje regulamin. Bardzo proszę kontynuować, ale panie rzeczniku skupić się rzeczywiście na sprawach istotnych, bo pierwszą minutę poświęcił pan ocenie swojej osoby. Kolejne dwie minuty demokratycznie wybrane instytucje państwa polskiego pan oceniał. Więc przedłużam czas, ale proszę skupić się na rzeczywiście sam sprawozdaniu za rok 2020. Drodzy Państwo, może w takim razie hasłowo przedstawię te najważniejsze kwestie, które dotyczyły praw człowieka o pandemii w dużej mierze powiedziałem. Oczywiście kwestie związane z kryzysem praworządności były bardzo istotne w 2020 roku, jak również kwestie dotyczące konsekwencji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 22 października 2020 roku, który zaostrzył przepisy antyaborcyjne i te wszystkie konsekwencje, zwłaszcza w kontekście organizowania demonstracji, to zajmowało Urząd Rzecznika Praw Obywatelskich. W 2020 roku udało się osiągnąć istotne sukcesy dotyczące poprawienia sytuacji osób posiadających kredyty walutowe, dotyczące uchylenia przez cztery sądy administracyjne uchwał przeciwko ideologii LGBT. Również 16 września 2020 roku Sąd Najwyższy uznał, że przy obniżaniu świadczeń emerytalno-rentowych pracowników i funkcjonariuszy służb PRL należy to obniżenie oceniać przez indywidualne czyny, a nie samą przynależność do służby. To jest myślę, że ważny wyrok z punktu widzenia ograniczenia skutków ustawy represyjnej z 16 grudnia 2016 roku. Również w wyniku wniosków Rzecznika udało się przygotować kilka senackich projektów ustaw dotyczących systemowych zmian w polskim prawie. Odnosząc się do takich wniosków na przyszłość, bo wydaje mi się, że to jest także moja rola, ponieważ Rzecznik nie tylko informuje o działalności, ale o stanie przestrzegania praw człowieka i obywatela, chciałbym przypomnieć cytat z 1985 roku, który znalazł się w raporcie przygotowanym przez ekspertów nielegalnej wówczas Solidarności. W konkluzjach rozdziału poświęconego praworządności napisano, cytuję, Przede wszystkim musi ulec zmianie sam sposób myślenia rządzących o prawie i sposób posługiwania się prawem przez władzę. Z instrumentu dyktatu państwa wobec społeczeństwa i jednostki prawo musi się przekształcić w mechanizm tworzący system wzajemnych praw i obowiązków. Tylko przy takim pojmowaniu prawa można skutecznie domagać się, by było ono szanowane przez obywateli i przyczyniały się do wzrostu kultury i świadomości prawnej w społeczeństwie. Podkreślano także, że należy zapewnić niezawisłość sędziowską i niezawisły wymiar sprawiedliwości. Sądy nie mogą być traktowane jako instrument realizujący politykę rządu. Wydaje mi się, że warto 36 lat później przypomnieć ten postulat Solidarności, ponieważ jest on niestety aktualny z punktu widzenia relacji między państwem a jednostką. Po drugie chciałbym odnieść się do społeczeństwa obywatelskiego. Doktor Janusz Kochanowski, jeden z moich poprzedników powiedział tak. Nie ma praw i wolności bezsprawnie funkcjonujących instytucji silnego państwa prawnego tworzonego przez wolnych obywateli. Nie ma wolnych obywateli silnego państwa bez społeczeństwa obywatelskiego, które promuje cnoty obywatelskie i poczucie odpowiedzialności za dobro wspólne. Chciałbym to podkreślić, bo to jest fundament ochrony praw i wolności obywatelskich. Jeżeli nie będziemy dbali o społeczeństwo obywatelskie, które korzysta z wolności zrzeszania się, z wolności słowa, z wolności organizowania pokojowych zgromadzeń, prawa do petycji, prawa dostępu do informacji publicznych, to wtedy nie będziemy w stanie dbać wszyscy o ochronę praw i wolności obywatelskich. I wreszcie w zasadzie najważniejsza rzecz, którą chciałem dzisiaj powiedzieć – pandemia. No bo zastanówmy się w maju 2021 roku, jakie wnioski z niej wyciągniemy. Czy przejdziemy do porządku dziennego nad śmiercią około 100 tysięcy osób? Czy będziemy się zastanawiali, jak państwo polskie było do tej sytuacji przygotowane? Bo to nie był zwyczajny kryzys. Według opinii sekretarza generalnego ONZ to była największa tragedia zdrowotna, społeczno-gospodarcza na świecie od czasów II wojny światowej. I musimy z niej wyciągnąć wnioski. Musimy postępować zgodnie z zasadą public accountability, czyli rozliczalności władz publicznych. Po pierwsze musimy dokonać kompleksowej analizy wszystkich procedur i mechanizmów, które zawiodły, we wszystkich sferach życia społecznego – zdrowia, pomocy społecznej, edukacji, funkcjonowania władz publicznych. Po drugie musimy stworzyć fundusz kompensacyjny dla ofiar, zwłaszcza wszystkich tych rodzin, które straciły bliskich ze względu na zaniedbania władz publicznych. Po trzecie musimy zrekompensować straty przedsiębiorcom, którzy utracili potężne majątki i dochody zgodnie z zasadami konstytucyjnymi odpowiedzialności odszkodowawczej władzy publicznej. I wreszcie musimy – i to najważniejsze – wyciągnąć wnioski dotyczące naprawy funkcjonowania polskiego państwa. I to przesłanie, które wynika także z raportu rocznego rzecznika, to przesłanie powinno być zrealizowane. I to jest odpowiedzialność wszystkich organów władzy publicznej. To jest odpowiedzialność także samorządów lokalnych. To powinno być także zadanie programowe dla opozycji parlamentarnej i pozaparlamentarnej. To powinno być także wyzwanie dla organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Bo nie możemy zapomnieć, nie możemy przejść obojętnie do kolejnych zadań, wyzwań czy realizacji zaległych odłożonych w czasie planów. Bo jesteśmy winni pamięć i staranność wszystkim afiarom epidemii koronawirusa. Dziękuję serdecznie. Dziękuję bardzo panu liczniku. Uprzejmie proszę panią poseł Annę Milczanowską o przedstawienie sprawozdania komisji. Pani Marszałek Wysoka Jusko. Pani Marszałek Wysoka Jusko. Dziękuję.