Adam Niedzielski: Ostrzega przed Omikronem jako game changer

Szanowni Państwo, witamy bardzo serdecznie na konferencji prasowej ministra zdrowia dr Adama Niedzielskiego. Wraz z nami w dzisiejszej konferencji udział wezmą zastępujący głównego inspektora sanitarnego pan Krzysztof Saczka oraz dyrektor Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego Państwowego Zakładu Higieny pan Grzegorz Juszczyk. Jak wszyscy się Państwo spodziewacie, dzisiejsza konferencja prasowa poświęcona jest nowemu wariantowi koronawirusa, który dotarł już do Europy oraz, co za tym idzie, możliwym obostrzeniom, jakie mogą pojawić się w sferze publicznej. Oddaję głos panu ministrowi Adamowi Niedzielskiemu. Szanowni Państwo, jesteśmy w takiej sytuacji epidemicznej, że ta liczba zachorowań w czwartej fali, powoli dynamika się zmniejsza. Mamy w zasadzie już dwa województwa, gdzie obserwujemy bardzo wyraźne spadki. Mówię tutaj o województwie lubelskim, o województwie podlaskim. Jak patrzymy sobie na sytuację epidemiczną tutaj na Mazowszu, które ze względu na liczbę zakażeń zawsze dominuje i przesądza o pewnych trendach epidemicznych w skali całego kraju, to też widzimy, że wyraźnie pandemia czy ta czwarta fala hamuje. W pozostałych województwach mamy cały czas kontynuację wzrostów. Szczególnie tak naprawdę niepokoi nas w tej chwili sytuacja na Śląsku, gdzie te dynamiki są stosunkowo duże, a mamy tam też dużą liczbę mieszkańców. Ale podsumowując, można by powiedzieć, że jesteśmy gdzieś w apogeum czwartej fali. Teraz spodziewamy się, że albo te wzrosty wyhamują i będą po prostu utrzymywały się na tym stabilnym poziomie, ale oczywiście też myślimy o bardziej optymistycznym scenariuszu, że ta liczba nowych zakażeń będzie spada. I taki scenariusz, taki sposób myślenia do tej pory przyjmowaliśmy jako sposób myślenia, który mówi nam o tym, że mamy sytuację pod kontrolą. To znaczy, że jesteśmy w stanie w przewidywalny sposób zarządzać walką z pandemią, mając pojęcie, jakie będą wzrosty, jakie będą trendy. I co będzie działo się też po stronie szpitali, bo na przykład w województwie lubelskim i podlaskim widzimy już, że to zmniejszenie zakażeń przekłada się na zmniejszenie hospitalizacji. Niestety w ostatnich dniach pojawił się nowy element, zupełnie nowy element, który z mojego punktu widzenia i z naszego punktu widzenia, bo jesteśmy po długiej dyskusji na sztabie, może być tak zwanym game changerem, czyli elementem, który zupełnie zmienia to, co spodziewaliśmy się, że będzie w najbliższej przyszłości, to jak będą przebiegały procesy pandemiczne. Oczywiście tym game changerem jest nowa mutacja wirusa, którą WHO nazwało Omikronem. I pod kątem możliwego wpływu na to, co będzie się działo dalej z pandemią, dzisiaj analizowaliśmy bardzo różne scenariusze. Ale może zanim ja opowiem o tych scenariuszach, to chciałbym, żeby tutaj pan profesor Grzegorz Juszczyk, szef Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH, przedstawił tę syntezę informacji na temat Omikrona i tego, jakie informacje udało nam się zebrać i zsyntetyzować też pod kątem tego, jak oceniamy różne ryzyka. Panie profesorze, bardzo proszę. Szanowny panie ministrze, szanowni państwo, rzeczywiście sytuacja, z którą mamy do czynienia od kilku dni jest sytuacją alertową, ale nie nietypową. Spodziewaliśmy się, obserwując sytuację epidemiologiczną na świecie, że będzie dochodziło do powstawania nowych wariantów. Światowa Organizacja Zdrowia i Europejskie Centrum do Spraw Kontroli i Zapobiegania Chorobom wskazały w swoich dokumentach z ubiegłego tygodnia i z dzisiaj, że potencjalne zagrożenie związane z pojawieniem się nowego wariantu jest poważne do bardzo poważnego. Dlaczego tak się stało? Ponieważ wariant Omikron zawiera blisko 30, a nawet trochę więcej mutacji, co jest bardzo nietypową sytuacją. Dotychczas nowe warianty zawierały tylko kilka mutacji, zmian, które prowadzą do modyfikacji białka kolca, tak zwanego białka S, który tak naprawdę jest kluczem do wnikania w komórki naszego organizmu. Więc taka duża modyfikacja może się wiązać z potencjalnym większym ryzykiem zakaźności, a także omijaniem naszych przeciwciał wytworzonych albo poprzez wcześniejsze zakażenie, albo w wyniku szczepień. Na razie to oczywiście są tylko i wyłącznie hipotezy badawcze, które są aktualnie weryfikowane w laboratoriach Światowej Organizacji Zdrowia oraz w laboratoriach krajów, w których już Omikron został zidentyfikowany. Czekamy z niecierpliwością na wyniki, ale zapewne otrzymamy więcej informacji o samej naturze tego wariantu i zdolności do pokonywania układu odpornościowego człowieka w ciągu kilku tygodni. Nie jest to sytuacja nowa dlatego, że mamy już w historii pandemii dwa takie wydarzenia. Pierwszy to upowszechnianie się nowego wariantu, na początku zwanego wariantem brytyjskim, później wariantem alfa na przełomie roku i później dominującego już obecnie wariantu delta, czyli też upowszechnianie się nowego wariantu wiosną i latem. W obu tych przypadkach od pojawienia się od pierwszych sygnałów i badań nad tymi wariantami do upowszechnienia, do zdominowania powyżej 80% wszystkich zakażeń upływało 2 do 4 miesięcy. W związku z tym, nawet jeżeli potwierdzą się te hipotezy naukowe o większej zakaźności, możemy się spodziewać, że ewentualna dominacja nastąpi w ciągu tych kilku miesięcy. Dlatego też podstawową rekomendacją obecnie zarówno tych instytucji, ale i nas wszystkich jest szczepienie. Szczepienie dlatego, że w ciągu tych najbliższych tygodni i miesięcy możemy zyskać dodatkową ochronę, dodatkową tarczę przed działaniem nowego wariantu. Nawet jeżeli w przyszłości potwierdzi się ograniczona ochrona tych szczepień, w co na razie naukowcy zarówno międzynarodowi, jak i krajowi jeszcze wątpią, czekamy na wyniki badań, to i tak będziemy w ten sposób lepiej przygotowani. Więc taka naprawdę głośna i dominująca rekomendacja dla nas wszystkich. Szczepmy się, to jest właśnie ten moment, aby przygotować się na ewentualną dominację nowego wariantu. Dziękuję bardzo. Tak jak Państwo widzicie, mamy do czynienia z nową mutacją. Nową mutacją, która przede wszystkim też w kategoriach oceny przez WHO została oceniona jako taka mutacja ryzykowna, czyli która generuje ryzyko przyśpieszenia procesów pandemicznych i innym z tych związanych konsekwencji. W pamięci oczywiście wszyscy mamy doświadczenia nasze zarówno z wirusem w wersji alfa, jak i w wersji delta, gdzie obserwowaliśmy, jak poszczególne fale, z którymi mieliśmy do czynienia, rozwijają się właśnie, zaczynając od takich informacji, czyli informacji o tym, że jedna z tych mutacji zostaje uznana za alertową. I potem niestety widzimy takie dynamiczne rozprzestrzenianie się wirusa, które wręcz powoduje wypieranie tych poprzednich mutacji, co właściwie w Republice Południowej Afryki ma już miejsce. Więc obserwując ten proces i zwiększone ryzyko, no zdecydowanie jest to element, który zmienia nasze podejście do dalszej walki z pandemią. Zmienia w tym sensie, że po prostu musimy docenić wagę tego zjawiska i tego ryzyka, jakim jest pojawienie się nowej mutacji. Dlatego chcę Państwa poinformować, że w związku z tą sytuacją, z pojawieniem się nowej mutacji, z jej potencjalnym wpływem na przebieg procesów pandemicznych przygotowaliśmy pakiet alertowy obostrzeń. Alertowy dlatego, że ma przede wszystkim dać nam świadomość i taką wagę do ocenienia, czy jakby do wartościowania tej sytuacji, w której pojawia się nowe ryzyko. Nowy, nieznany szczep, nowa, nieznana mutacja, która może zmienić wszystkie te prognozy, na których do tej pory bazowaliśmy. Ten pakiet alertowy obostrzeń związany z Omikronem ma tak naprawdę dwa elementy. Pierwszy z nich dotyczy uszczelnienia granic i tutaj podążając za rekomendacjami Europejskiej Agencji do Spraw Kontroli Zakażeń, czyli ECDC, wydajemy zakaz lotów do krajów siedmiu, które są rekomendowane przez ECDC, to jest Bostwana, to jest Eswatini, Lesotho, Mozambik, Namibia, RPA i Zimbabwe. Te kraje zostały przez ECDC uznane za kraje szczególnego ryzyka i w przypadku tych krajów zostanie wprowadzone tutaj w porozumieniu z Ministerstwem Infrastruktury zakaz lotów. Osoby, które będą wracały z tych krajów, niezależnie jaką drogą, będą miały wydłużoną kwarantannę do 14 dni i wprowadzamy, że w tym przypadku nie ma możliwości zwolnienia testem z takiej 14-dniowej kwarantanny. Drugi element, w tej części dotyczącej uszczelnienia granic, to jest zmiana zasad dla osób, które podróżują do Polski z krajów non Schengen. Tutaj podjęliśmy decyzję razem z Panem Ministrem Saczką o wydłużeniu kwarantanny do 14 dni, bo do tej pory przypominam, że ta kwarantanna na standardowych warunkach wynosiła 10 dni. I zwolnienie z tej kwarantanny może mieć miejsce dopiero od 8 dnia po wykonaniu testu PCR-owego. I to są takie warunki, które na razie, bo też zastrzegam się, że wraz z rozwojem sytuacji te decyzje mogą podlegać zmianom, na razie po upływie 8 dni test PCR-owy będzie zwalniał w tej wydłużonej do 14 dni kwarantanny. Szanowni Państwo, celem tej części, która dotyczy uszczelnienia granic, jest oczywiście próba spowolnienia, bo nigdy nie mamy takiego przekonania, że możemy zredukować do zera tą transmisję wirusa przez granicę, ale spowolnienie tego procesu. Ale niemniej jednak to nie jest jedyny element tego pakietu alertowego. Pakiet zawiera również ograniczenia krajowe. Może zanim je opiszę, uzasadnię skąd jest takie podejście. Otóż mamy świadomość, tak jak mówił Pan Profesor Juszczyk, że rozprzestrzenianie się nowego wirusa to jest mniej więcej 2 do 4 miesięcy. Oczywiście epidemia już wiele razy nas zaskakiwała, więc bazujemy na tym, co wiemy, ale możemy mieć też do czynienia ze scenariuszem i gorszym, ale oczywiście też bardziej optymistycznym. I tutaj działania, które będziemy podejmowali w kraju, one nie są tylko i wyłącznie skierowane na to, żeby zapobiec rozprzestrzenianiu się transmisji wirusa w wersji Omikron, ale też, żeby jednak doprowadzić do sytuacji, w której bieżąca fala związana z mutacją Delta będzie szybciej spadała, żeby ewentualne ryzyko przyspieszenia procesów epidemicznych dotyczyło sytuacji, w której będziemy mieli znaczącą, mniejszą liczbę zakażeń niż w tej chwili. Mówiąc bardziej kolokwialnie, chodzi o to, żeby ta kolejna fala, która może być związana z wirusem Omikron, żeby ona startowała nie z poziomu takiego, jak teraz mamy, czyli średnio dziennie 23 tysiące zakażeń, bo taka jest średnia dla ostatnich siedmiu dni, tylko żeby startowała z wyraźnie niższego poziomu, bo to jest bardzo ważne z punktu widzenia utrzymania wydalności infrastruktury szpitalnej. Dlatego wprowadzamy następujące ograniczenia. Po pierwsze, wszystkie te obiekty, w których do tej pory mieliśmy limit zapełnienia 75, ja przypominam, że w tym limicie nie mieszczą się osoby zaszczepione, te wszystkie limity zostaną zmienione i zmniejszone do 50%. To dotyczy gastronomii, hoteli, kultury, czyli kina, teatry, opery, filharmonie, domy i ośrodki kultury, koncerty, widowiska cyrkowe, kościoły, o których chyba już wymieniłem, obiekty sportowe, takie jak baseny, aquaparki. Tam wszędzie będzie 50% obłożenie, przy czym zwracam uwagę ponownie, że osoby zaszczepione nie będą uwzględniane w limitach tam obowiązujących. Za chwilę o kwestii kontrolowania tego powie więcej pan minister Saczka. Druga część tych obostrzeń krajowych w ramach pakietu alertowego to są zgromadzenia i uroczystości, gdzie obecnie mamy limity wynoszące 150 osób. To są wesela, komunie i inne takie spotkania, również dyskoteki. Zmieniamy tutaj ten limit na 100 osób. Trzeci element to są wydarzenia sportowe, które są realizowane poza obiektami sportowymi. Obecnie limit na tych wydarzeniach sportowych wynosi 500 osób. Zmieniamy go o połowę do 250 osób. I wreszcie ostatnie bardzo ważna zmiana. Do tej pory w takich obiektach jak siłownie, kluby i centra fitness, Muzea Hazard, tam gdzie mieliśmy liczone obłożenie na metry kwadratowe i obowiązywał limit jedna osoba na 10 metrów kwadratowych. Obecnie podnosimy ten limit jedna osoba na 15 metrów kwadratowych. Wszystkie te regulacje i tutaj trzeba mieć świadomość, że jeżeli sytuacja ulegnie gwałtownemu pogorszeniu, to oczywiście decyzje mogą być podejmowane z dnia na dzień, ale w tej chwili te regulacje będą obowiązywały od 1 grudnia do 17 grudnia włącznie, czyli dajemy sobie taki 2,5 tygodniowy czas, przede wszystkim na kompletowanie informacji związanych z nową mutacją, ale też jednak chcemy zobaczyć, czy w tym okresie narzędziami tego typu udaje nam się przyspieszyć redukowanie tej fali, którą w tej chwili mamy, czyli doprowadzenie do jej wyraźnych spadków. Szanowni Państwo, to pojawienie się nowej mutacji, ryzyko, że kolejna fala, czy kolejne wzrosty zakażeń mogą startować z wysokiego pułapu, z jakim mamy teraz do czynienia, to są w naszej ocenie przesłanki, które powodują, że musimy zmienić to podejście, które do tej pory prezentowaliśmy. Dlatego właśnie od 1 grudnia zmieniamy restrykcje, które obowiązują. Dziękuję bardzo. Dziękuję bardzo Panie Ministrze. Proszę o zabranie głosu zastępującego Głównego Inspektora Sanitarnego, Pana Krzysztofa Saczkę. Panie Ministrze, Szanowni Państwo, w dniu dzisiejszym po południu zostaną wydane przeze mnie dwa komunikaty. Jeden dotyczący rekomendacji dla osób przybywających do Polski z Afryki, a w szczególności z tych siedmiu krajów, w których w tej chwili są wskazane na liście i CDC i WHO jako najbardziej ryzykowne, jeśli chodzi o nową mutację wirusa Omikron oraz rekomendacje jednak niepodróżowania do krajów, w których ta mutacja występuje, w szczególności właśnie tych siedmiu państw. Jeśli chodzi o działania Państwowej Inspekcji Sanitarnej, myśmy już w ubiegłym tygodniu podjęli odpowiednie decyzje. Do inspektorów wojewódzkich, do powiatowych zostało skierowane polecenie, aby we wszystkich przypadkach, gdzie mamy podejrzenie podróżowania z krajów, w których ta mutacja mogła wystąpić, we wszystkich przypadkach, kiedy mamy ryzyko, że osoba może być zakażona nową mutacją wirusa, aby był przeprowadzony bardzo szczegółowy wywiad epidemiologiczny ze szczegółowym ustaleniem listy kontaktów. Wszystkie próbki wysyłane do badań, aby były poddane sekwencjonowaniu, tak abyśmy mogli precyzyjnie określić, z jaką mutacją mamy do czynienia. Jeśli okaże się, że jest to mutacja alertowa, wtedy zgodnie z informacją przekazaną przez Pana Ministra Zdrowia Adama Niedzielskiego, kwarantanna będzie wydłużona do 14 dni, również izolacja będzie 14 dni. Do decyzji Inspektora Sanitarnego będzie należało podjęcie kolejnych decyzji o wydłużeniu izolacji bądź kwarantanny, co może nastąpić do 21 dni. Też została przeze mnie wydana decyzja w zakresie weryfikacji elektronicznych kart lokalizacyjnych pasażerów. W tej chwili weryfikujemy od 15 listopada wszystkie karty lokalizacyjne pod kątem podróżowania właśnie z tych 7 krajów wskazanych na liście alertowej. Będziemy kontaktować się z osobami, prowadzić wywiad epidemiologiczny, poddawać nadzorowi epidemiologicznemu. Jeśli okaże się, że mamy do czynienia z nową mutacją Omikron, będziemy podejmować wszelkie działania, które pozwolą nam w sposób maksymalny ograniczyć to ryzyko rozprzestrzeniania się nowej mutacji. Zresztą, Szanowni Państwo, podobne działania prowadziliśmy już pod koniec marca z początkiem kwietnia, kiedy mieliśmy wtedy do czynienia głównie z mutacją alertową Delta i wtedy już staraliśmy się w sposób maksymalny ograniczyć rozprzestrzenianie się tej mutacji. Te działania z naszej strony są w tej chwili prowadzone w sposób bardzo podobny. Natomiast w kontekście kontroli Inspekcja Sanitarna będzie wychodziła do kontroli do podmiotów, do organizatorów wszelkiego rodzaju spotkań, intrez. I to organizatorzy spotkań, przedsiębiorcy będą odpowiedzialni za to, aby udowodnić, że przestrzegane limity są faktycznie realizowane zgodnie z literą prawa. To po stronie organizatora imprezy jest wydanie określonego regulaminu imprezy, czy regulaminu funkcjonowania określonego obiektu oraz w taki sposób udostępnianie obiektu, aby te limity zostały spełnione. Inspekcja Sanitarna będzie weryfikowała, czy na przykład w sklepie nie przebywa więcej osób, niż to wynika z określonych limitów powierzchniowych. Te działania również prowadzimy z policją. Policja, jak Państwo wiecie, skierowała działania w kontekście przestrzegania reżimu dotyczącego głównie noszenia maseczek, zachowywania tych podstawowych zasad dystansu, maseczek, dezynfekcji. Szanowni Państwo, jeszcze raz za Państwa pośrednictwem chciałem zaapelować o to, abyśmy jednak podjęli tę decyzję o szczepieniu, bo szczepienie jest tym jedynym znanym antidotum, które pozwala nam skutecznie walczyć z pandemią. Buduje naszą odporność i zabezpiecza nas przed ewentualnymi negatywnymi konsekwencjami w sytuacji, kiedy dojdzie do zakażenia. Bardzo dziękuję. Dziękuję bardzo, Panie Ministrze. Szanowni Państwo, zanim przejdziemy do pytań, jedna rzecz, już przygotowując Państwa na pytania techniczne. Osoby, które przyjadą do Polski, a są osobami zaszczepionymi, szczepionkami uznanymi na terenie Unii Europejskiej, bo już widzę po Państwa twarzach, oczywiście nie wpadają w kwarantanny. Dotyczy to wszystkich innych osób, które nie są osobami zaszczepionymi, szczepionkami uznanymi w granicach Unii Europejskiej. Proszę bardzo, pytania TVP Info. Dzień dobry, Panie Ministrze. Panie Ministrze, jak to są osoby, które będą przyjeżdżały do Polski ze 4 wczoraj, jak mówił Pan to osoba, która jest pozostępczą, że one też będą objęte tym 14 dniową karabanną, w tym, że na sprawą dzieniu dniową? Tutaj nic się nie zmienia. Rzeczywiście my na sztabie dosyć długo dyskutowaliśmy, jaka grupa krajów powinna być objęta tym zwiększonym czy wydłużonym okresem kwarantanny. Ostatecznie zdecydowaliśmy się, że to dotyczy tylko krajów non-Schengen. Kraje Schengen pozostają bez zmian. Przypominam o konieczności albo posiadania paszportu w sensie szczepienia albo testu wykonanego odpowiednio przed przyjazdem w odpowiednim czasie. Niemniej jednak, co było naszym jakby argumentem? Argumentem było to, że współpracując dosyć ściśle z krajami europejskimi, gdzie są raportowane przecież w bazie GISAID, która zbiera rekordy dotyczące właśnie odnotowanych mutacji, to jednak mamy zaufanie do naszych partnerów europejskich, że te środki, które są stosowane, te tradycyjne dotyczące kwarantannowania, śledztw epidemicznych, poziomu zaszczepienia, upoważniają nas na ten moment, podkreślam, do zastosowania takiego rozróżnienia. Ale jeżeli będziemy widzieli, że sytuacja w Europie się pogarsza, to te warunki, które teraz przyjęliśmy dla non-Schengen będą obowiązujące dla wszystkich. To jeszcze jedno pytanie Panie Ministro. Chciałbym spytać o służbę zdrowia. Czy w związku z pojawieniem się tego nowego wariantu koronawirusa, będzie udrożniona bardziej ta służba zdrowia? Czy będzie więcej miejsc np. dla pacjentów z COVID-19? My cały czas wykonujemy ruchy związane z otwieraniem szpitali tymczasowych. I otwieranie tych szpitali tymczasowych tak naprawdę jest panaceum na to, żebyśmy mieli nieco mniej obciążoną tą standardową służbę zdrowia. Ale proszę się nie spodziewać, że ewentualne konsekwencje pojawienia się omikrona i ewentualny wzrost zakażeń, to na pewno sytuacji w systemie opieki zdrowotnej nie poprawi. Proszę bardzo, TOK FM i w ślad za TVP Info. Dwa pytania, góra, nie więcej. To ja może jeszcze dopytam Panie Ministrze o strefę Schengen. Takie kraje właśnie jak Belgia chociażby, gdzie już stwierdzono ten przypadek omikronu. Czy jednak nie powinny ulec zmianie trochę te zasady wydłużenia kwarantanny? Czy też rozumiem, że zostaje według Pana słów ta zasada, że po 48 godzinach można się przebadać i wtedy… Tak, i wtedy się zwolnić. Te zasady się nie zmieniają, ale tak jak mówię z zastrzeżeniem, że nie zmieniają się na tą chwilę, na którą podejmujemy decyzję. Jeżeli będziemy widzieli, że przyrost zapisów dotyczącej tej nowej mutacji w bazie europejskiej będzie bardzo duży, a to jest też między innymi narzędzie, które nam pozwala oceniać, co się dzieje u naszych partnerów w przeciwieństwie do tych, którzy są poza Schengen. W tej sytuacji będziemy podejmowali decyzję o przeniesieniu tych reguł, które teraz zdefiniowaliśmy dla non-Schengen, dla krajów tutaj, gdzie jest ruch według zasad Schengen. Jeszcze pytanie o szczepienia. Od rana dochodzą do nas sygnały, że osoby, które miały na dzisiaj mieć wystawione skierowanie od rana, miały duże problemy, żeby w ogóle dostrzec takie skierowanie w swoim systemie. Później ten system się długo dostosowywał, wreszcie dostały takie skierowanie, ale po kilku godzinach. Zresztą to nie pierwszy taki sygnał, bo wcześniej starsze roczniki miały podobne w poniedziałki problemy. Pytanie skąd takie problemy i co takie osoby powinny zrobić, jeśli rano nie widzą e-skierowania, a chciałyby bardzo szybko się zaszczepić w związku z obecnie dość napiętą sytuacją zdrowotną? Szanowni Państwo, przede wszystkim, i to jest też wielki znowu wyraz uznania dla Polaków, widzimy znowu ogromny powrót zainteresowania szczepieniami. To jest przede wszystkim związane z trzecią dawką, ale również, i to mnie cieszy najbardziej, to jest związane z tym, że wiele Polaków w tej sytuacji, dopiero teraz, ale lepiej późno niż wcale, decyduje się na przyjęcie szczepienia. Mamy duże zainteresowanie. Rzeczywiście, tak jak jeszcze pewnie miesiąc czy więcej temu mówiłem, że można się zapisać wręcz tego samego dnia lub z dnia na dzień. Troszeczkę ta sytuacja wygląda inaczej właśnie ze względu na to zainteresowanie. Poniedziałki są takim dniem, kiedy my dokonujemy przetwarzania danych dotyczących wystawiania nowej partii skierowań, no bo przecież Państwo wiecie, że trzecia dawka to jest sześć miesięcy po, czyli my co pewien czas dokonujemy przetworzenia, żeby wystawić nowe skierowania i stąd może jest to zamieszanie w systemie, ale tutaj cały czas udaje nam się utrzymać sytuację, w której szczepienie naprawdę w ciągu dwóch dni, jeżeli ktoś chce może gdzieś w okolicy taką możliwość mieć. Proszę bardzo, RMF FM. Dzień dobry, Michał Dobrowicz, RMF FM. Szanowni Państwo, mam pytanie w ślad za informacją o tych nowych restrykcjach. Dostajemy już pytanie, jak na przykład restaurator ma technicznie sprawdzać, czy klient jest zaszczepiony, czy restaurator, właściciel klubu fitness ma prawo zapytać o certyfikat covidowy i w sytuacji, co w sytuacji, gdy klient odmówi jego pokazania? Jak się zachować? Będę wdzięczny za instrukcję. Proszę Państwa, to jest bardzo prosta sytuacja. Ja bardzo też dziękuję za to pytanie, bo na tym przykładzie można wyjaśnić, jak obojętnie skonstruowane są przepisy prawa. Otóż rozporządzenie daje takie możliwości organizatorom, żeby w ramach organizowanego przez siebie przedsięwzięcia określali regulaminy, które wewnętrznie mogą oznaczać, że jeżeli jest jakiś limit, to do limitu po prostu się wpuszcza, ma, a jeżeli ten limit zostaje przekroczony, no to domyślna jest zgoda osoby okazującej ten paszport na to, żeby wejść. Jeżeli tego nie okazuje, to po prostu nie wejdzie. I tak powinny być skonstruowane regulaminy. My cały czas pracujemy nad tym, żeby do ustawy dokleić możliwość weryfikowania tego, ale to jest kwestia przygotowania ustawy. Ale w tych eventach, które tutaj mówimy, że mają limity, mogą przedsiębiorcy, organizatorzy takie środki wykorzystywać. Niemniej jednak my będziemy tutaj razem z panem ministrem Saczką postanowiliśmy, że zostanie zwiększona liczba kontroli, które są skierowane do przedsiębiorców. Jeżeli będziemy widzieli, że nieweryfikowana jest ta kwestia, są przekroczone limity, no to siłą rzeczy to jest podstawa do wręczenia odpowiedniej kary czy mandatu dla prowadzącego działalność gospodarczą. Kiedy ruszą szczepienia dzieci w wieku 5-11 lat? I jedno bardzo krótkie tylko. Panie redaktorze, dwa pytania. Będą zrealizowane dostawy. W tej chwili mamy informację od producenta, że będzie to okolica połowy grudnia, bo w kontrakcie mamy zapisany początek stycznia, więc i tak to troszeczkę przyspiesza. Proszę bardzo, kolejne pytanie.