Marzena Okła‑Drewnowicz: raport o sytuacji osób starszych 2023

Panie Marszałku, Wysoka Izbo, mam dzisiaj przyjemność przedstawić informację Rady Ministrów o sytuacji osób starszych. Ta informacja jest przygotowywana w oparciu o ustawę o osobach starszych, ustawę, która była przyjęta w 2015 roku. Tak się składa, że owszem ja dzisiaj prezentuję tę informację, ale należy pamiętać, że jest ona przygotowana za 2023 rok. Dane do tej informacji były jeszcze zbierane w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Natomiast Minister Spraw Polityki Senioralnej jedynie je scalił, tak aby te dane, te informacje zostały dzisiaj w Wysokiej Izbie przedstawione. Ale oczywiście, oprócz danych, które są wymagane w ustawie o osobach starszych, na końcu też zaprezentuję rekomendacje, które w ocenie naszej, w ocenie mojej są szczególnie ważne, jako takie kierunki, wręcz kierunkowskazy do tego, jak powinna wyglądać polityka senioralna w Polsce. Szanowni Państwo, ale jak to wyglądało w roku 2023? Otóż liczba ludności Polski wynosiła 37,6 mln, w tym blisko 9,9 mln stanowiły osoby w wieku 60 lat i więcej, co stanowiło 26,3% ogółu społeczeństwa. Osoby starsze zamieszkiwały w 64% miasta, a w 36% mieszkały na obszarach wiejskich. W 2023 roku kobiety stanowiły 58% populacji Polski. 58% to kobiety, 42% to mężczyźni. Dla ludności Polski wskaźnik feminizacji wyniósł 107. Jeśli chodzi o udział osób w wieku 60 lat i więcej w populacji województw, należy zwrócić uwagę na to, że ten udział, czyli udział osób w wieku 60 lat i więcej w województwach, największy jest w województwie świętokrzyskim i w województwie łódzkim. Najmniejszy udział osób w wieku 60 lat w stosunku do populacji w innych województwach jest np. w województwie małopolskim, mazowieckim, pomorskim czy też wielkopolskim, ale i tak stanowi on ponad 24%. Jeśli chodzi o dalsze trwanie życia, w 2023 roku kobiety osiągające wiek 60 lat miały przed sobą średnio 24,4 lata dalszego życia, natomiast mężczyźni krócej, średnio 19,6 lat życia. W 2023 roku liczba zgonów osób w wieku 60 lat i więcej przypadająca na tysiąc osób w tym wieku wyniosła 36. To spadek w stosunku do roku poprzedniego o 3,8. Najczęstszą przyczyną zgonów osób starszych były choroby układu krążenia, które odpowiadały za 38,9% z nich. Natomiast jeśli chodzi o wskaźnik obciążenia demograficznego, w 2023 roku na 100 osób w wieku od 15 do 64 lat przypadało 39 osób w wieku 65 lat i więcej. Największy wskaźnik obciążenia demograficznego znowu mamy w województwie świętokrzyskim i łódzkim. Jeśli chodzi o sytuację ekonomiczną i mieszkaniową, gospodarstwa domowe wyłącznie z osobami w wieku 60 lat i więcej utrzymują się przede wszystkim z emerytur lub rent. W 2023 roku stanowiły one 81,5% ich dochodów. Przeciętna emerytura wynosiła 3389 zł. Wśród osób w wieku 60 lat i więcej pobierających emerytury ZUS ponad 68 stanowiły kobiety. Co istotne myślę, w miastach gospodarstwa domowe wyłącznie z osobami w wieku 60 lat i więcej miały dochody o 16,4% wyższe niż gospodarstwa na wsi, ale ich wydatki były też wyższe o 14,8%. Gospodarstwa domowe składające się wyłącznie z osób w wieku 60 lat i więcej mieszkały przeważnie w budynkach wielorodzinnych ponad 60%. Wsparcie z systemu pomocy społecznej. W 2023 roku pomocą społeczną objętych było blisko 870 tysięcy rodzin, w tym prawie 200 tysięcy rodzin emerytów i rencistów. 109 tysięcy osób skorzystało z usług opiekuńczych, 5 tysięcy ze specjalistycznych usług opiekuńczych, 15 tysięcy osób otrzymało świadczenie w formie specjalistycznych usług opiekuńczych dla osób z zaburzeniami psychicznymi. 612 gmin uczestniczyło w programie Opieka 75+, usługami na łączną kwotę 37,4 mln zł objęto 12 tysięcy osób. Jeśli chodzi o ośrodki wsparcia, na nich chciałabym się chwilę zatrzymać, bo one nam będą pokazywały, jak wiele musimy przygotować w opiece długoterminowej. Ośrodki wsparcia. Zaliczamy do nich m.in. domy pomocy społecznej. Ich liczba to 821. Miejsc 80 tysięcy 66, ale obłożenie 97%. A więc mamy w domach pomocy społecznej, oczywiście nie we wszystkich, ale średnio, mamy też miejsca puste. Środowiskowe domy samopomocy, ich jest 869. Ich obłożenie to 110%. Widać, że są bardzo potrzebne, bo tak naprawdę osób przebywających w nich jest więcej niż w formalnie miejsc. Podobnie sytuacja wygląda w ośrodkach wsparcia. Ich liczba to 2654, a obłożenie to aż 124%. I z pewnością to zapotrzebowanie jest jeszcze większe. A więc środowiskowe formy, takie jak ośrodki wsparcia, czy środowiskowe domy samopomocy, widać, że mają większe obłożenie niż formalna liczba miejsc. I to z pewnością jest kierunek, który trzeba rozwijać. Tak wygląda wsparcie instytucjonalne, jeśli chodzi o system pomocy społecznej. Ale obok warto powiedzieć o wsparciu instytucjonalnym, jeśli chodzi o zdrowie, o sytuację zdrowotną osób starszych. W 2023 roku lekarze udzieli osobom starszym ponad 108 mln porad w ramach ambulatoryjnej opieki zdrowotnej, ponad 63 mln porad w pozdrowej opiece zdrowotnej, ponad 39 mln porad lekarskich w opiece specjalistycznej, czy ponad 5 mln porad stomatologicznych. Warto zwrócić uwagę na placówki całodobowe, czyli na zakłady pielęgnacyjno-opiekuńcze i zakłady opiekuńczo-lecznicze. Tu czas oczekiwania, czy też liczba oczekujących, pokazuje, jakie to jest olbrzymie wyzwanie. Pokazuje wielkie zapotrzebowanie na wsparcie w zakresie opieki długoterminowej. I tak, szanowni państwo, jeśli chodzi o zakłady pielęgnacyjno-opiekuńcze, liczby oczekujących to ponad 3 tys. osób. Natomiast jeśli chodzi o zakłady opiekuńczo-lecznicze, liczby oczekujących to 12 tys. osób. Łącznie 15 tys. osób. Przeciętny czas oczekiwania do zakładu pielęgnacyjno-opiekuńczego to 84 dni, a do ZOL-u 90 dni. To bardzo dużo. Zakładów opiekuńczo-leczniczych mamy 466, a zakładów pielęgnacyjno-opiekuńczych mamy 466, a zakładów pielęgnacyjno-opiekuńczych 59. Wracając do kwestii aktywizacyjnych, związanych choćby z rynkiem pracy, czy kompetencjami cyfrowymi, wiemy, że aktywizacja osób starszych, zamieszkujących albo miasto, albo wieś, jest uzależniona tak naprawdę od dostępności do konkretnych form, które organizują taką aktywność. Wiemy, że w miastach przede wszystkim osoby starsze angażują się w działalność Uniwersytetów III wieku, czy też w wolontariat. Mieszkańcy wsi decydują się na członkostwo, na przykład w kołach gospodyń wiejskich, czy też w zespołach ludowych. Jeśli chodzi o rynek pracy, osoby aktywne zawodowo w wieku od 60 do 89 lat stanowiły 8,1% ogółu aktywnych zawodowo osób w wieku 15 do 89 roku życia. Natomiast współczynnik aktywności zawodowej w tej grupie wyniósł 15,4%. Jeśli zaś chodzi o kompetencje cyfrowe, w 2023 roku z internetu korzystało 62% osób w wieku od 60 do 74 roku życia, wobec 61% w roku poprzednim. Ale jedynie, szanowni państwo, 15,4% osób w wieku od 60 do 74 roku życia posiadało przynajmniej podstawowe kompetencje cyfrowe. Oczywiście pełne dane, cała informacja jest w dokumencie przedstawionym Wysokiemu Sejmowi. W tym wystąpieniu przedstawiłam tylko te, które wydają się być najistotniejsze. Ale to, co najważniejsze, co podkreśliłam na początek, to jaka droga dalej, jakie rekomendacje, jakie kierunki. W ocenie Rady Ministrów, w ocenie mojej, to, co dziś najważniejsze w oparciu o te dane, to przede wszystkim rozwój usług w ramach opieki długoterminowej, ze szczególnym uwzględnieniem usług w miejscu zamieszkania. Wiemy, że im więcej wsparcia, im więcej pomocy, im większa skala interwencji w domu, w mieszkaniu, tym mniejsze koszty dla człowieka, psychospołeczne i dla budżetu. To po pierwsze. Po drugie. Przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu poprzez stworzenie warunków do włączania większej liczby osób starszych w aktywności społeczne. To, co pokazywałam, przedstawiałam Państwu w tych danych, czyli obciążenie w ośrodkach wsparcia, jasno wskazuje na to, jak bardzo potrzebne są miejsca do tej aktywizacji społecznej w miejscu zamieszkania. Chodzi o placówki dzienne, takie jak dzienne domy pobytu, czy też kluby seniora. Tam to obciążenie, obłożenie jest największe. Jest też największa potrzeba. Ale w sytuacji, kiedy widzimy, że liczba osób starszych będzie coraz większa, a liczba osób w wieku produkcyjnym coraz mniejsza, bardzo ważna jest solidarność i integracja międzypokoleniowa. Nie wyobrażam sobie, żeby w tych rekomendacjach nie zwrócić szczególnej uwagi na wsparcie integracji wewnątrz- i międzypokoleniowej w ramach organizacji i promocji działań społecznych ze szczególnym uwzględnieniem lokalnego potencjału. Kolejna kwestia, aktywizacja starszych pracowników, tak by zgodnie ze swoimi potrzebami, jak najdłużej mogli uczestniczyć w życiu społecznym i zawodowym. I oczywiście zapobieganiu w wykluczeniu cyfrowemu. Wiemy, że w dobie powszechnej cyfryzacji seniorzy potrzebują uczestniczyć w życiu społecznym, posiadając umiejętności korzystania z tychże dobrodziejstw, ale oczywiście w sposób bezpieczny. Dlatego, biorąc pod uwagę te rekomendacje, chciałabym na koniec zwrócić uwagę na takie kamienie węgielne, które zostały położone pod każdą tak naprawdę z tych rekomendacji. W ciągu tego ostatniego roku udało nam się przygotować projekt ustawy o bonie senioralnym na opiekę dla rodzin aktywnych zawodowo, który w tej chwili jest po konsultacjach, po uwagach, który teraz przechodzi do następnej ścieżki procedowania rządowego, tak by usługi wsparcia w miejscu zamieszkania mogły rzeczywiście zaistnieć na szerszą skalę, żeby też odciążyć pracujące rodziny. Ale żeby to zrobić, potrzebni są opiekunowie. Stąd przygotowujemy się dzisiaj do organizacji szkoleń dla potencjalnych opiekunów. Powiedziałam o tej integracji międzypokoleniowej i o wykluczeniu cyfrowym. Szanowni Państwo, z wielką przyjemnością mogę dziś powiedzieć, że w tym krótkim czasie udało nam się wspólnie z Ministerstwem Edukacji, z Ministerstwem Cyfryzacji przygotować pilotaż Szkoła Międzypokoleniowa. Wzięło w niej udział 1600 szkół z całej Polski, po kilkadziesiąt z każdego województwa. Najlepsze będą nagrodzone, będą wyposażone w sale multimedialne. Panie Marszałku, jeszcze minut. Proszę kontynuować. Będą wyposażone w sale multimedialne. Pilotaż polegał na tym, że to uczniowie przekazywali swoje umiejętności, kompetencje cyfrowe osobom starszym. Osoby starsze swoje doświadczenie życiowe, umiejętności życiowe. W tym jednym projekcie mamy tak naprawdę dwa cele. Jeden to przeciwdziałanie wykluczeniu cyfrowemu, a drugi to solidarność międzypokoleniowa. W sytuacji, kiedy zanikają albo są dość osłabione więzi rodzinne, wielką wartością jest budowanie tych więzi społecznych. Wracając do opieki długoterminowej, bo nie mogę o tym nie wspomnieć, do końca roku jesteśmy zobowiązani do przygotowania, do zrealizowania kamienia milowego, który mówi o koordynacji opieki długoterminowej. Mówi o przygotowaniu ram jakości, standardów, definicji opieki długoterminowej. Ten kamień milowy wykonujemy zgodnie z Krajowym, zgodnie z KPO. Jesteśmy w trakcie uzgodnień międzyresortowych, tak żeby rzeczywiście do końca roku dać fundament, kolejny kamień milowy, tym razem pod opiekę długoterminową rozumianą, jako skoordynowanie dwóch systemów, ochrony zdrowia i pomocy społecznej. Tak, żeby ta forma pomocy była optymalna dla człowieka, który tej pomocy najbardziej potrzebuje. Bardzo dziękuję. Dziękuję bardzo pani minister. Dziękuję. Dziękuję. Dziękuję. Dziękuję.