Adam Bodnar: Sądy zyskają stały nadzór nad inwigilacją

00:00 Szanowny panie marszałku, szanowny panie panowie senatorowie, szanowny panie ministrze, szanowny panie 00:10 wiceministrze, dostępni zgromadzeni goście. Przyłatwił mi zaszczyt 00:16 przedstawienia ustawy, która została przyjęta 31 lipca 2026 roku o zmienianie ustaw w celu wzmocnienia nadzoru sądowego nad 00:25 z kontrolą operacyjną. To jest ustawa, która ma absolutnie fundamentalne znaczenie 00:32 z punktu widzenia realizacji wartości w postaci praw człowieka oraz zasady państwa prawa 00:40 i która jest refleksją, czy odpowiada na potrzebę społeczną związaną z tym, 00:48 że w Polsce dochodziło do przypadków nielegalnej inwigilacji bądź stosowania kontroli operacyjnej. 00:58 Ustawa, która została przygotowana przez rząd Rzeczypospolitej z głównym udziałem 01:05 pana ministra Siemoniaka jako ministra koordynatora ds. służb specjalnych, 01:09 ale także we współpracy z Ministerstwem Spraw Wewnętrznych i Administracji 01:13 zmierza do wzmocnienia nadzoru sądowego nad kontrolą operacyjną. 01:18 Myślę, że żeby zrozumieć istotę tej ustawy, to trzeba wskazać na kilka okoliczności towarzyszących. 01:26 A mianowicie w rządzie już wcześniej zostały podjęte dość kompleksowe działania 01:32 na rzecz wzmocnienia ochrony przed nielegalną inwigilacją. 01:39 Pierwszym skokiem, takim trójskoku można powiedzieć, było przyjęcie całego zestawu rozporządzeń 01:45 13 grudnia 2024 roku, które zmieniały formularze wniosków stosowanych przez służby specjalne, 01:54 które są składane do sądu celem uzyskania zgody na zastosowanie podsłuchu bądź kontroli operacyjnej. 02:01 I samo wprowadzenie tej zmiany na poziomie rozporządzeń już wywołało dość poważną, pozytywną zmianę, 02:08 jeżeli chodzi o działalność służb specjalnych i nadzór. 02:12 Natomiast tym drugim etapem jest właśnie przygotowanie tej ustawy dotyczącej wzmocnienia nadzoru sądowego 02:19 nad kontrolą operacyjną, ponieważ ta ustawa ma w pewnym sensie odpowiedź na taki postulat 02:26 jak zwiększyć kontrolę nad służbami specjalnymi. 02:29 I tutaj z tego co się orientuję, z tego co śledziłem, prace ministerialne, trwała dość długa debata, 02:35 w jaki sposób to zrobić, czy należy stworzyć osobny organ, który by się tym zajmował. 02:41 Nawet swego czasu powstał taki raport pod tytułem Osiodłać Pegaza, który nawiązywał do tej koncepcji. 02:49 Ale to także jest koncepcja, która wykorzystuje doświadczenia innych państw, 02:53 gdzie tego typu niezależne organy nadzoru nad służbami specjalnymi funkcjonują. 02:58 Ale pojawiła się też druga koncepcja, która znalazła odzwierciedlenie w ustawie, 03:03 a mianowicie chodzi o to, aby skoro mamy udział prokuratora generalnego oraz sądów, 03:10 jeżeli chodzi o stosowanie kontroli operacyjnej, to żeby ten nadzór został wzmocniony. 03:16 Żeby sądy mogły więcej zrobić, więcej żądać, w większym stopniu kontrolować to, 03:24 czego dokonuje policja oraz służby specjalne w kontekście stosowania inwigilacji oraz kontroli operacyjnej. 03:31 I teraz warto też nadmienić, że ta ustawa jest efektem częściowej realizacji zaleceń, 03:40 czy rekomendacji, czy brzmienia wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka 03:44 w sprawie Bychawska, Siniarska oraz Pietrzak i inni przeciwko Polsce. 03:49 To jest dość przełomowy wyrok z 28 maja 2024 roku, który właśnie określił, 03:57 jak te standardy powinny w Polsce wyglądać. 04:01 Ale też, i wydaje mi się, że w tej izbie warto o tym zwłaszcza powiedzieć, 04:05 jest to częściowa realizacja postulatów, które były wyrażone w raporcie z 6 września 2023 roku. 04:15 Raporcie Komisji Nadzwyczajnej do spraw Pegasusa, która to komisja nadzwyczajna działała w tej izbie parlamentu 04:22 i właśnie tego 6 września zakończyła swoją pracę kompleksowym raportem. 04:29 I teraz tak, jeżeli chodzi o samą ustawę, to ustawa przewiduje cały szereg rozwiązań, 04:34 które odnoszą się do zwiększenia nadzoru sądowego nad kontrolą operacyjną. 04:39 Ale wydaje mi się, że można byłoby to ostreścić w taki sposób, 04:44 że ten nadzór zmienia się w ten sposób, że odchodzi się od po prostu wydania zgody 04:51 i umożliwienia służbom specjalnym dokonywania tych właśnie wszystkich czynności inwigilacyjnych 04:57 na rzecz stworzenia, można powiedzieć, takiego mechanizmu stałej, ciągłej kontroli. 05:01 I to wynika z tego, że sądy w takim przypadku mają prawo nie tylko, w pewnym sensie sprawują 05:11 taki ciągły, trwały nadzór nad stosowaniem kontroli operacyjnych oraz podsłuchów, 05:19 a nie tylko i wyłącznie na zasadzie została wydana zgoda i na tym się kończy ta relacja. 05:25 Później dopiero po jakimś czasie sąd może dowiedzieć się, co się z tymi materiałami zdarzyło. 05:32 Tutaj ta kontrola jest, można powiedzieć, ten nadzór jest rozpisany na wiele różnych poziomów. 05:38 Dotyczy zarówno kwestii wydania zgody, jak również później weryfikowania na różnych etapach, 05:43 pozyskiwania dodatkowych informacji, a później zwłaszcza, i to jest mi się wydaje dość fundamentalne, 05:50 jeżeli chodzi o kwestie niszczenia materiałów, które zostały uzyskane. 05:54 Bo tutaj warto pamiętać o jednej rzeczy, że w kontekście kontroli operacyjnych i podsłuchów 06:00 mamy taką sytuację, że jeżeli materiały zdobyte w czasie prowadzenia tego typu czynności 06:07 zostały później wykorzystane na potrzeby jakiegoś konkretnego postępowania sądowego, 06:12 przygotowaczego czy sądowego, no to ta osoba, która była inwigilowana w pewnym sensie się o tym dowiaduje. 06:17 Może zapoznać się ze swoimi aktami, czy pełnomocnicy mogą się zapoznać z tymi aktami. 06:24 Natomiast jeżeli chodzi o kwestie dotyczące osób, co do których prowadzone były określone działania operacyjne, 06:31 ale one później się nie zakończyły jakimiś konkretnymi postępowaniami karnymi, 06:34 to w zasadzie tej wiedzy nie ma i też tu warto, żeby dość sprawnie nadzorować, 06:39 co się z tymi materiałami w taki sposób uzyskanymi dzieje i czy one pozostają w zasobach państwa, 06:43 czy też zgodnie z prawem są niszczone. 06:46 I teraz tak, jeżeli chodzi o pracę nad ustawą, to ustawa została przyjęta przez Sejm Rzeczypospolitej. 06:56 Za przyjęciem ustawy głosowało 264 posłów, jeden głos przeciwny, 176 głosów wstrzymujących się. 07:05 I tutaj w czasie trwały dyskusje dotyczące różnych poprawek. 07:10 Jedna, myślę, że taki istotny zestaw poprawek dotyczył postulatów prowadzenia instytucji, 07:16 takich rzeczników prywatności, którzy by działali we współpracy z Biurem Rzecznika Praw Obywatelskich 07:21 i w ten sposób sprawowali nadzór czy dodatkowy nadzór nad tym, jak te czynności migracyjne są stosowane. 07:28 Ale ta poprawka nie uzyskała poparcia. 07:32 Warto wskazać, że w tym procesie legislacyjnym dość aktywny udział, 07:36 zarówno na etapie Sejmu, jak i Senatu brały udział organizacje pozarządowe 07:40 oraz właśnie Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich. 07:45 I teraz, jeżeli chodzi natomiast o dzisiejsze posiedzenie Komisji, 07:49 to posiedzenie było dość, myślę, że intensywne i dotyczyło właśnie tej ustawy. 08:00 I myślę, że to, co było takim przemawiającym i głównym postulatem, 08:05 jeżeli chodzi o to, w jaki sposób przebiegała komisja, 08:09 to jednak to, żeby ustawa została przyjęta, że jest to krok w dobrym kierunku. 08:14 Ale też myślę, że były głosy wskazujące na to, że ta ustawa jest traktowana 08:20 jako po prostu drugi skok z tego trójskoku i że tym trzecim skokiem 08:25 powinna być głębsza refleksja nad dalszymi rekomendacjami 08:28 wynikającymi chociażby z tego raportu Komisji Senackiej, 08:31 jak również z tego wspomnianego przeze mnie wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. 08:36 Zwłaszcza chodzi o takie trzy zasadnicze zagadnienia. 08:40 Już mówiłem o tym rzeczniku do spraw prywatności. 08:44 Drugie zagadnienie to jest to, żeby dookreślić katalog przestępstw 08:47 i zawęzić możliwość stosowania kontroli operacyjnej 08:51 tylko i wyłącznie w stosunku do pewnego typu przestępstw, 08:54 czyli żeby jakieś błahe, drobne sprawy nie dawały upoważnienia 08:57 do stosowania tego typu technik. 08:59 No i wreszcie trzecia rzecz, która już od lat wynika z orzecznictwa 09:02 Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. 09:04 To jest kwestia, która dotyczy zawiadomienia osób, 09:11 które właśnie były ofiarami inwigilacji, a ponieważ później nie stały się, 09:16 nie były osobami oskarżonymi czy w jakiejś sprawie karnej, 09:20 to nawet nie mogły się o tym dowiedzieć, że były w jakikolwiek sposób inwigilowane. 09:23 I tutaj ta ustawa tego nie wprowadza i tutaj zakładam, że dalsze prace 09:28 w tym zakresie będą prowadzone i że tutaj jest dobra wola 09:33 ze strony ministra koordynatora, żeby pracę w tym kierunku dalej prowadzić 09:37 i w pełni wykonać wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, 09:40 ale także postulaty tych właśnie komisji. 09:44 I z punktu widzenia formalnego chciałbym powiedzieć, 09:47 że komisja przyjęła uchwałę co do zasady postulującą 09:51 przyjęcie ustawy bez poprawki. I w pewnym sensie na tym się kończy moja rola 09:55 jako sprawozdawcy, natomiast tak się też składa, że byłem osobą, 09:59 która przedstawiła poprawki do ustawy i czy Pan Marszałek wyraża zgodę, 10:04 żebym teraz te poprawki tak już w pakiecie szybko przedstawił? 10:07 Tak, myślę, że Wysoka Izba nie widzi przeciwwskazań. 10:10 Już nie jako sprawozdawca. Już nie jako sprawozdawca. 10:13 Tylko jako dyskutant. To w dyskusji. 10:15 Dobrze, to właśnie. Czyli może na takim razie... 10:17 Dziękuję za uwagę, to w dyskusji to zostawimy. 10:19 To może powiem tylko ogólnie. Na razie jeszcze nie przedstawię tych poprawek, 10:22 ale może powiem w ten sposób, że dyskusja w czasie komisji dotyczyła kwestii, 10:28 które są związane, można powiedzieć, z uszczegółowieniem niektórych postanowień ustawy. 10:33 Czyli po pierwsze, żeby zwiększyć obowiązki sprawozdawcze prokuratora generalnego, 10:38 który informuje co roku o stosowaniu podsłuchów. 10:41 Po drugie, żeby dookreślić, że jeżeli służby przekazują sądowi materiały, 10:47 żeby sąd mógł się zapoznać, czy nie dochodziło do jakichś praktyk nadmiernych, 10:52 to na czym powinno polegać przekazanie tych materiałów i jak powinno to być dokonane. 10:57 Jeszcze jedna poprawka dotyczyła dookreślenia terminu niezwłocznie, 11:01 jeżeli chodzi o obowiązki niszczenia materiałów. 11:04 I jeszcze jedna poprawka dotyczyła kwestii związanej z tym, 11:12 że sąd może zażądać pewnych dodatkowych uzupełnień po tym, 11:16 jak już wniosek o zarządzenie kontroli operacyjnej wpłynął. 11:19 Także wokół tego toczyła się dyskusja, ale chciałbym podkreślić dobrą wolę uczestników dyskusji 11:24 zmierzającą do tego, aby spowodować, że skoro przechodzimy przez ten ważny krok 11:30 uszczelnienia systemu inwigilacji, żeby to wypracować w sposób maksymalnie dobry 11:34 i także, żeby wysłuchać głosu społeczeństwa obywatelskiego, 11:37 a zwłaszcza Rzecznika Praw Obywatelskich, który przedstawił także dzisiaj 11:41 dość kompleksową opinię w tym zakresie. Dziękuję. 11:45 Dziękuję bardzo. Czy są pytania do senatora sprawozdawcy? 11:49 Nie dostrzegam. Dziękuję uprzejmie.